Ra chợ hay vào cửa hàng, người mua gặp ba chữ quen thuộc: rau sạch, rau VietGAP và rau hữu cơ. Giá chênh nhau có khi gấp đôi, gấp ba, nhưng phần lớn người mua không chắc mình đang trả tiền cho điều gì. Ba chữ này không cùng một cấp: một chữ là lời tự nhận, một chữ là quy trình thực hành được chứng nhận, một chữ là hệ canh tác có tiêu chuẩn riêng.
Bài này giải thích từng khái niệm theo cách người đi chợ dùng được: chữ nào có cơ sở pháp lý, chữ nào chỉ là cách gọi, rau mỗi loại được trồng ra sao, và nên hỏi người bán câu gì để biết thông tin họ đưa ra có kiểm chứng được hay không.
"Rau sạch" là cách gọi, không phải chứng nhận
Ở Việt Nam không có một tiêu chuẩn hay giấy chứng nhận nào mang tên "rau sạch". Đây là cách gọi dân gian, cửa hàng nào cũng có thể dùng, từ một vườn nhà trồng vài luống cải đến một mối buôn lấy rau từ chợ đầu mối. Chữ này nói lên mong muốn của người mua nhiều hơn là cam kết có kiểm chứng của người bán.
Điều đó không có nghĩa rau được gọi là "sạch" thì xấu. Nhiều hộ trồng cẩn thận, ít thuốc, bán cho người quen. Vấn đề là người mua không có cách nào kiểm tra lời nói ấy ngoài niềm tin. Khi một cửa hàng chỉ ghi "rau sạch" mà không nói được rau trồng ở đâu, ai trồng, có giấy tờ gì, bạn nên coi đó là rau thông thường và sơ chế, rửa kỹ như rau chợ.
Trước đây cơ quan nông nghiệp có dùng khái niệm "rau an toàn", gắn với các vùng sản xuất được địa phương quy hoạch và kiểm tra. Đến nay hướng quản lý chuyển dần sang chứng nhận theo quy trình như VietGAP và hữu cơ, nên khi người bán nói "rau an toàn", hãy hỏi thêm rau thuộc vùng sản xuất nào và có giấy chứng nhận gì kèm theo.
VietGAP: quy trình thực hành tốt, vẫn được dùng thuốc
VietGAP là gì. Đây là bộ quy trình Thực hành sản xuất nông nghiệp tốt của Việt Nam. Với trồng trọt, tiêu chuẩn quốc gia hiện hành là TCVN 11892-1:2017. Nó quy định cách chọn đất, nguồn nước tưới, cách dùng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, cách ghi chép nhật ký, thu hoạch và sơ chế.
Có được phun thuốc không. Có. VietGAP không cấm thuốc bảo vệ thực vật hay phân hóa học. Điều nó đòi hỏi là chỉ dùng thuốc nằm trong danh mục được phép, đúng liều, và quan trọng nhất là tuân thủ thời gian cách ly trước khi thu hoạch, để dư lượng còn lại dưới mức cho phép.
Ai cấp chứng nhận. Tổ chức chứng nhận được cơ quan nông nghiệp chỉ định sẽ đánh giá cơ sở sản xuất và cấp giấy chứng nhận có thời hạn. Giấy ghi rõ tên cơ sở, địa chỉ vùng trồng, loại sản phẩm và diện tích. Hết hạn mà không đánh giá lại thì không còn giá trị.
Ý nghĩa với người mua. Rau VietGAP không phải rau không thuốc, mà là rau trồng theo quy trình có ghi chép và có bên thứ ba kiểm tra. Đó là mức đảm bảo hợp lý cho rau ăn hằng ngày với giá không quá cao.
Hữu cơ: hệ canh tác không dùng hóa chất tổng hợp
Nông nghiệp hữu cơ ở Việt Nam được điều chỉnh bởi Nghị định 109/2018/NĐ-CP và bộ tiêu chuẩn quốc gia TCVN 11041. Khác với VietGAP, canh tác hữu cơ không dùng phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật tổng hợp, chất kích thích sinh trưởng tổng hợp và giống biến đổi gen. Người trồng dựa vào phân hữu cơ ủ hoai, luân canh, xen canh, bẫy côn trùng, chế phẩm sinh học được phép.
Đất muốn trồng hữu cơ phải qua giai đoạn chuyển đổi, thường kéo dài nhiều tháng đến vài năm tùy loại cây và lịch sử sử dụng đất trước đó. Vùng trồng phải có vùng đệm để tránh thuốc trôi dạt từ ruộng bên cạnh, nguồn nước tưới phải được kiểm soát. Vì năng suất thấp hơn, sâu bệnh khó trị hơn và chi phí chứng nhận cao, rau hữu cơ thường đắt hơn rau thông thường đáng kể.
Bên cạnh chứng nhận của tổ chức chứng nhận theo tiêu chuẩn quốc gia, còn có chứng nhận hữu cơ theo tiêu chuẩn nước ngoài (như của châu Âu, Mỹ, Nhật) mà các trang trại xuất khẩu hay dùng, và mô hình PGS (hệ thống đảm bảo cùng tham gia) do nhóm nông hộ, người tiêu dùng và các bên liên quan cùng giám sát lẫn nhau. Mỗi loại có phạm vi riêng, nhưng điểm chung là đều có văn bản, có tên cơ sở, có thời hạn.
So sánh nhanh ba loại
Bảng dưới đây gom lại những khác biệt cơ bản. Đây là đặc điểm chung theo quy định, không phải đánh giá chất lượng của một sản phẩm cụ thể.
| Tiêu chí | Rau "sạch" | Rau VietGAP | Rau hữu cơ |
|---|---|---|---|
| Cơ sở pháp lý | Không có, là cách gọi | Tiêu chuẩn quốc gia về thực hành tốt | Nghị định và tiêu chuẩn quốc gia về hữu cơ |
| Phân, thuốc hóa học | Không rõ | Được dùng, đúng danh mục và cách ly | Không dùng loại tổng hợp |
| Kiểm tra bên thứ ba | Không | Có, theo chu kỳ | Có, chặt hơn, có giai đoạn chuyển đổi |
| Truy được vùng trồng | Tùy người bán | Có trên giấy chứng nhận | Có trên giấy chứng nhận |
| Giá so với rau chợ | Thường nhỉnh hơn | Nhỉnh hơn vừa phải | Cao hơn rõ rệt |
Những cách gắn chữ dễ gây hiểu nhầm
Ở quầy rau, nhiều nhãn và lời giới thiệu được viết để người mua tự suy ra điều mà người bán không dám cam kết. Một số kiểu hay gặp:
- "Trồng theo hướng hữu cơ" hoặc "theo phương pháp hữu cơ": nghe giống hữu cơ nhưng không phải chứng nhận hữu cơ. Có thể vẫn dùng phân hóa học ở một giai đoạn nào đó.
- "Rau Đà Lạt" không đồng nghĩa với rau VietGAP hay hữu cơ. Lâm Đồng có nhiều vùng rau đạt chứng nhận, nhưng cũng có rất nhiều rau trồng thông thường mang về chợ đầu mối.
- Giấy chứng nhận treo ở cửa hàng có thể là của một trang trại khác, của một loại rau khác, hoặc đã hết hạn. Đọc kỹ tên cơ sở, loại sản phẩm và ngày hết hạn.
- Rau có sâu ăn lỗ chỗ không chứng minh rau không thuốc. Rau có thể bị sâu ở giai đoạn đầu rồi mới phun, hoặc sâu đã quen thuốc. Ngược lại, rau hữu cơ trồng trong nhà lưới vẫn có thể lá lành.
- "Nhà trồng" không cho biết đất trồng có gần nguồn nước ô nhiễm hay không, điều mà thuốc trừ sâu không phải là mối lo duy nhất.
Hỏi người bán thế nào cho đúng trọng tâm
Vài câu hỏi ngắn giúp bạn biết thông tin người bán đưa ra có kiểm chứng được hay không. Người bán đàng hoàng thường trả lời được ngay.
- Rau này trồng ở đâu, xã nào, tỉnh nào, của hợp tác xã hay trang trại nào?
- Có giấy chứng nhận VietGAP hoặc hữu cơ không, tên tổ chức cấp là gì, còn hạn đến khi nào?
- Giấy chứng nhận ghi những loại rau nào? Rau bạn đang cầm có nằm trong danh sách đó không?
- Trên bao bì có mã truy xuất không? Quét ra thông tin có trùng tên cơ sở trên giấy không?
- Cửa hàng nhập rau mỗi ngày hay mỗi tuần, từ một nguồn hay nhiều nguồn trộn lẫn?
Chọn loại nào cho bữa ăn hằng ngày
Không phải gia đình nào cũng cần mua toàn bộ rau hữu cơ. Cách nhiều người làm là ưu tiên chứng nhận cho những loại rau ăn lá ăn sống, rau gia vị, cà chua, dưa leo, dâu tây, những thứ khó gọt vỏ và thường bị phun nhiều. Với củ quả có vỏ dày như bí, bầu, khoai, cà rốt, hành tây, rau thông thường gọt vỏ và rửa kỹ cũng là lựa chọn hợp lý.
Dù mua loại nào, bước rửa và sơ chế vẫn cần thiết. Rau hữu cơ có thể dính đất, phân ủ, trứng giun sán; rau VietGAP vẫn có thể còn dư lượng thuốc dù dưới ngưỡng. Thông tin về quy định và danh sách cơ sở được chứng nhận có thể hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường ở tỉnh, thành nơi bạn sống.
Câu hỏi thường gặp
Rau VietGAP có an toàn bằng rau hữu cơ không?
Cả hai đều có kiểm soát, nhưng khác cách. VietGAP cho dùng thuốc và phân hóa học trong danh mục, đúng thời gian cách ly. Hữu cơ không dùng hóa chất tổng hợp. Với rau ăn hằng ngày, rau VietGAP rửa kỹ là mức đảm bảo hợp lý.
Làm sao biết giấy chứng nhận ở cửa hàng là thật?
Đọc tên tổ chức chứng nhận, tên cơ sở, loại sản phẩm và ngày hết hạn trên giấy. Sau đó hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường hoặc tra trên trang của tổ chức chứng nhận xem cơ sở đó có trong danh sách còn hiệu lực không.
Rau thủy canh có phải rau hữu cơ không?
Không. Rau thủy canh trồng trong dung dịch dinh dưỡng pha từ muối khoáng, không dùng đất. Nó có thể sạch về vi sinh và ít thuốc nếu trồng trong nhà màng, nhưng không thuộc canh tác hữu cơ theo tiêu chuẩn.
Rau chợ có nên mua không?
Vẫn mua được, nhất là rau đúng mùa, củ quả gọt vỏ. Nên mua ở sạp quen, tránh rau bóng mượt bất thường hoặc có mùi hắc, và rửa, ngâm, nấu chín kỹ trước khi ăn.
Rau hữu cơ có cần rửa không?
Có. Rau hữu cơ bón phân chuồng ủ hoai và không dùng thuốc diệt khuẩn tổng hợp, nên có thể dính đất, vi khuẩn, trứng giun sán. Rửa dưới vòi nước chảy và nấu chín vẫn là thói quen cần giữ.
