Nhiều nhà vườn trồng giỏi nhưng chưa bao giờ ghi lại mình đã bón gì, phun gì, vào ngày nào. Mọi thứ nằm trong đầu, và như vậy vẫn đủ khi bán cho thương lái ở cổng vườn. Nhưng khi hàng đi siêu thị, đi xuất khẩu, tham gia VietGAP hay vùng trồng có mã, câu hỏi đầu tiên luôn là: sổ ghi đâu?
Nhật ký canh tác là bằng chứng rằng quá trình sản xuất được kiểm soát. Nó giúp chứng minh thuốc bảo vệ thực vật được dùng đúng loại, đúng liều, đủ thời gian cách ly trước khi thu hoạch, và giúp truy ra nguyên nhân khi có lô hàng bị phát hiện dư lượng. Phần dưới đây hướng dẫn cách ghi đơn giản, thực tế cho hộ trồng; yêu cầu cụ thể của từng chương trình, từng thị trường hãy hỏi cơ quan chuyên ngành hoặc hợp tác xã.
Vì sao sổ ghi quan trọng hơn người ta nghĩ
Khi một lô trái cây xuất khẩu bị phát hiện dư lượng vượt mức, nước nhập có thể cảnh báo, tạm dừng mã vùng trồng, và cơ quan trong nước sẽ truy ngược về vườn. Vườn có sổ ghi rõ ràng chứng minh được mình phun loại thuốc nào, ngày nào, đã đủ thời gian cách ly chưa. Vườn không có sổ thì không có gì để tự bảo vệ, và cả vùng có thể chịu chung hậu quả.
Sổ ghi còn có ích cho chính nhà vườn. Nhìn lại sổ ba năm, bạn biết đợt nào sâu bệnh nặng, loại phân nào cho trái đẹp, chi phí thực sự cho một mùa là bao nhiêu. Nhiều hộ chỉ khi ghi chép mới nhận ra mình đang phun quá nhiều, tốn tiền mà không hiệu quả hơn.
Với mã số vùng trồng, cơ quan bảo vệ thực vật khi kiểm tra sẽ xem hồ sơ ghi chép của các hộ trong vùng. Ghi chép đầy đủ, khớp với thực tế là một trong những điều kiện để vùng được cấp mã và giữ mã.
Các mục cần có trong nhật ký
Không cần sổ đẹp. Một cuốn vở kẻ cột hoặc một bảng tính trên điện thoại là đủ, miễn là ghi đều và đủ các mục chính.
| Mục | Ghi những gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Thông tin lô, thửa | Tên hoặc số thửa, diện tích, giống cây, năm trồng | Thửa 3, khoảng 5 sào, bưởi da xanh trồng năm 2019 |
| Phân bón | Ngày bón, tên phân, lượng dùng, cách bón, người bón | Phân hữu cơ ủ, bón gốc, số bao, ngày |
| Thuốc bảo vệ thực vật | Ngày phun, tên thương mại, hoạt chất, liều, đối tượng sâu bệnh, thời gian cách ly, người phun | Thuốc trừ nhện, liều theo nhãn, cách ly theo nhãn |
| Tưới nước | Nguồn nước, cách tưới, lịch tưới | Nước giếng khoan, tưới nhỏ giọt |
| Sâu bệnh quan sát được | Ngày phát hiện, loại sâu bệnh, mức độ | Ruồi đục quả xuất hiện rải rác |
| Thu hoạch | Ngày thu, sản lượng, bán cho ai, mã lô nếu có | Ngày, số ký, đơn vị thu mua |
| Mua vật tư | Ngày mua, nơi mua, hoá đơn | Giữ hoá đơn mua thuốc, phân |
Thời gian cách ly: con số quan trọng nhất
Thời gian cách ly là gì. Là khoảng thời gian tối thiểu từ lần phun thuốc bảo vệ thực vật cuối cùng tới khi thu hoạch, để dư lượng giảm xuống dưới mức cho phép. Con số này ghi trên nhãn từng loại thuốc và khác nhau giữa các loại cây.
Ghi để tính ngược. Trong sổ, mỗi lần phun hãy ghi ngày được phép thu hoạch sớm nhất, bằng ngày phun cộng thời gian cách ly. Trước khi thu, nhìn vào cột này là biết thửa nào đã thu được.
Thị trường xuất khẩu có thể chặt hơn. Một số nước có giới hạn dư lượng tối đa thấp hơn hoặc không cho phép một số hoạt chất vẫn được dùng ở Việt Nam. Hợp tác xã, doanh nghiệp thu mua thường có danh sách thuốc được dùng cho vùng xuất khẩu; tuân thủ danh sách này quan trọng hơn chỉ đọc nhãn thuốc.
Chỉ dùng thuốc trong danh mục. Thuốc phải nằm trong danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng tại Việt Nam và đăng ký cho đúng loại cây. Thuốc không rõ nguồn gốc, thuốc nhập lậu là rủi ro lớn nhất cho cả vườn lẫn vùng.
Sai lầm hay gặp khi ghi chép
Những lỗi này khiến sổ có mà như không, nhất là khi đoàn kiểm tra đối chiếu với thực tế.
- Ghi dồn cuối tháng hoặc trước ngày kiểm tra, ngày tháng không khớp với hoá đơn mua thuốc.
- Chỉ ghi tên thương mại mà không ghi hoạt chất, khi đối chiếu danh mục không biết là thuốc gì.
- Không ghi người phun, khi có sự cố không biết hỏi ai.
- Ghi liều chung chung như một bình, không rõ bình bao nhiêu lít, pha bao nhiêu thuốc.
- Không giữ hoá đơn, vỏ bao bì thuốc, không chứng minh được nguồn gốc vật tư.
- Mỗi thành viên trong nhà ghi một kiểu, sổ rời rạc, mất trang.
Bắt đầu ghi chép từ mùa này
Không cần chờ tham gia chương trình nào mới bắt đầu. Ghi từ mùa này là có lịch sử cho mùa sau.
- Vẽ sơ đồ vườn, đánh số từng thửa, ghi diện tích và giống cây.
- Chọn một hình thức ghi duy nhất cho cả nhà: vở kẻ cột, bảng tính hoặc ứng dụng của hợp tác xã nếu có.
- Đặt sổ ở chỗ cất thuốc, phân; quy ước ai dùng vật tư thì ghi ngay sau khi làm xong.
- Giữ hoá đơn mua vật tư trong một túi hồ sơ theo từng năm.
- Cuối mỗi tuần, một người rà lại sổ, bổ sung chỗ thiếu.
- Trước mỗi đợt thu hoạch, đối chiếu cột ngày được phép thu, ghi sản lượng và nơi bán.
- Khi tham gia hợp tác xã hoặc vùng trồng có mã, chuyển sang mẫu sổ chung của vùng để thống nhất.
Từ sổ ghi tới vùng trồng có mã
Một hộ có sổ ghi tốt vẫn khó tự xin mã vùng trồng vì nhiều thị trường yêu cầu diện tích tối thiểu và hệ thống quản lý chung. Cách phổ biến là tham gia một vùng do hợp tác xã, tổ hợp tác hoặc doanh nghiệp đứng ra tổ chức. Vùng sẽ có quy trình canh tác thống nhất, danh sách vật tư được dùng, lịch giám sát sinh vật gây hại và mẫu sổ chung.
Hồ sơ xin mã thường được nộp qua cơ quan chuyên ngành cấp tỉnh thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường, sau đó cơ quan bảo vệ thực vật ở trung ương thẩm định với vùng phục vụ xuất khẩu. Sau khi được cấp, vùng chịu giám sát định kỳ; vi phạm về dư lượng hoặc sinh vật gây hại có thể dẫn tới tạm dừng hoặc thu hồi mã. Lúc đó, sổ ghi của từng hộ là căn cứ để khoanh vùng trách nhiệm.
Ghi chép cho người trồng ở vùng cao, khó dùng sổ
Ở nhiều vùng cao, người trồng chè, mắc ca, cà phê hay dược liệu chưa quen ghi chép bằng chữ. Hợp tác xã có thể dùng mẫu sổ có hình minh hoạ, ô đánh dấu thay vì viết tay nhiều, hoặc phân công một tổ viên ghi giúp cả nhóm sau mỗi đợt làm. Điều quan trọng là thông tin được ghi đúng lúc và đúng người làm.
Một số vùng dùng ứng dụng trên điện thoại cho phép chụp ảnh vỏ chai thuốc, bao phân rồi ghi bằng giọng nói. Cách này giảm gánh nặng chữ viết, nhưng vẫn cần một người rà lại định kỳ để dữ liệu khớp với thực tế ngoài vườn.
Sổ ghi và giá bán
Thương lái và doanh nghiệp thu mua hàng xuất khẩu thường trả giá tốt hơn cho vườn có hồ sơ rõ ràng, vì họ giảm được rủi ro lô hàng bị trả về. Sổ ghi vì vậy không chỉ là giấy tờ đối phó mà còn là một lợi thế khi thương lượng giá.
Câu hỏi thường gặp
Ghi nhật ký trên điện thoại có được chấp nhận không?
Nhiều chương trình chấp nhận ghi chép điện tử, miễn là đầy đủ, có ngày tháng và truy xuất được. Một số hợp tác xã có ứng dụng riêng. Nên sao lưu để không mất dữ liệu khi đổi máy.
Hộ nhỏ vài sào có cần ghi chép không?
Nếu chỉ bán lẻ ở chợ thì chưa bắt buộc, nhưng ghi chép giúp quản lý chi phí và sẵn sàng khi tham gia vùng trồng, hợp tác xã. Thương lái gom hàng chất lượng cao ngày càng hỏi sổ ghi.
Sổ ghi phải lưu trong bao lâu?
Tuỳ yêu cầu của từng chương trình chứng nhận hoặc thị trường. Nên giữ ít nhất vài mùa vụ gần nhất cùng hoá đơn vật tư, và hỏi hợp tác xã hoặc tổ chức chứng nhận về thời hạn cụ thể.
Nếu lỡ phun thuốc gần ngày thu thì làm sao?
Không thu hoạch thửa đó cho tới khi đủ thời gian cách ly ghi trên nhãn thuốc. Ghi lại vào sổ và báo hợp tác xã hoặc đơn vị thu mua nếu đã có kế hoạch thu.
Ai hướng dẫn hộ ghi nhật ký đúng mẫu?
Có thể hỏi cán bộ khuyến nông, cơ quan trồng trọt và bảo vệ thực vật địa phương, hợp tác xã hoặc doanh nghiệp thu mua. Nhiều nơi có lớp tập huấn miễn phí cho nông dân.
