Một hộp sản phẩm OCOP thường có ba lớp thông tin: biểu trưng OCOP và số sao ở mặt trước, câu chuyện sản phẩm ở mặt hông, và nhãn phụ với những dòng bắt buộc theo quy định nhãn hàng hoá. Người mua hay nhìn lớp đầu, bỏ qua lớp cuối, trong khi lớp cuối mới là nơi trả lời câu hỏi ai làm, làm khi nào, dùng đến bao giờ.
Phần dưới đây đi lần lượt từng lớp, chỉ ra chỗ nào có giá trị xác minh, chỗ nào chỉ là trình bày, và những lỗi nhãn hay gặp trên hàng đặc sản đóng gói nhỏ.
Biểu trưng OCOP nói gì và không nói gì
Biểu trưng OCOP đi kèm số sao cho biết sản phẩm đã được cơ quan có thẩm quyền công nhận ở hạng tương ứng. Chủ thể chỉ được in biểu trưng lên bao bì của đúng sản phẩm được công nhận, trong thời gian giấy chứng nhận còn hiệu lực. Nếu một cơ sở có năm sản phẩm mà chỉ hai sản phẩm đạt sao, ba sản phẩm còn lại không được in biểu trưng.
Biểu trưng không cho biết năm công nhận, trừ khi chủ thể in thêm. Vì giấy chứng nhận chỉ có giá trị 36 tháng, bao bì in sẵn số lượng lớn từ nhiều năm trước có thể vẫn mang biểu trưng khi chứng nhận đã hết. Đây là lý do nên hỏi năm công nhận, nhất là với hàng tồn ở quầy lưu niệm.
Một số bao bì in thêm dòng “Sản phẩm OCOP cấp tỉnh” hay “Sản phẩm OCOP quốc gia”. Hạng năm sao là cấp quốc gia; hạng ba, bốn sao do tỉnh công nhận. Dòng chữ phải khớp với số sao, nếu ghi “quốc gia” mà biểu trưng chỉ bốn sao thì có vấn đề.
Nhãn phụ: những dòng bắt buộc với thực phẩm đóng gói
Có biểu trưng OCOP hay không, sản phẩm lưu thông trong nước vẫn phải ghi nhãn theo Nghị định 43/2017/NĐ-CP về nhãn hàng hoá, đã được sửa đổi bởi Nghị định 111/2021/NĐ-CP. Với thực phẩm, các nội dung chính gồm:
| Nội dung | Bạn kiểm tra gì |
|---|---|
| Tên hàng hoá | Trùng với tên trên giấy chứng nhận OCOP, đủ để phân biệt loại |
| Tên, địa chỉ tổ chức chịu trách nhiệm | Có địa chỉ cụ thể, khớp với chủ thể OCOP hoặc ghi rõ đơn vị sản xuất và đơn vị phân phối |
| Xuất xứ hàng hoá | Nơi sản xuất; với đặc sản, nơi này nên khớp với vùng nguyên liệu được nhắc trong câu chuyện sản phẩm |
| Định lượng | Khối lượng tịnh hoặc thể tích thực, không gồm bao bì |
| Ngày sản xuất, hạn sử dụng | In rõ, không tẩy xoá; hạn hợp lý với loại sản phẩm |
| Thành phần, thành phần định lượng khi cần | Liệt kê đủ, có phụ gia thì ghi rõ |
| Thông tin cảnh báo | Chất gây dị ứng, đối tượng không nên dùng, nếu có |
| Hướng dẫn sử dụng, bảo quản | Nhiệt độ bảo quản, dùng trong bao lâu sau khi mở |
Mã QR và tem truy xuất: xem thế nào cho có ích
Quét xong xem tên miền trước. Mã dẫn tới hệ thống truy xuất của cơ quan nhà nước hoặc một nền tảng truy xuất có tên tuổi sẽ cho thông tin về cơ sở, lô hàng, ngày sản xuất. Mã chỉ dẫn tới trang mạng xã hội hay trang bán hàng thì đó là mã quảng cáo, không phải mã truy xuất.
Thông tin trên mã phải khớp với hộp. Tên sản phẩm, ngày sản xuất hoặc số lô trên trang truy xuất nên trùng với hộp bạn đang cầm. Trang chỉ hiện giới thiệu chung chung, không có thông tin lô, giá trị kiểm chứng thấp.
Tem chống giả không thay được giấy chứng nhận. Tem cào, tem bảy màu giúp hạn chế làm nhái bao bì, nhưng không chứng minh sản phẩm đạt OCOP. Hai việc này độc lập với nhau.
Lỗi nhãn hay gặp trên hàng đặc sản đóng gói nhỏ
Những lỗi sau gặp khá thường xuyên ở hàng làm thủ công, kể cả hàng có biểu trưng OCOP. Không phải lỗi nào cũng là gian dối, nhưng đều là lý do để cân nhắc:
- Ngày sản xuất, hạn sử dụng dán bằng tem rời viết tay, dễ bóc ra dán lại.
- Chỉ ghi “hạn sử dụng 12 tháng” mà không có ngày sản xuất, người mua không tính được còn bao lâu.
- Địa chỉ chỉ ghi tên xã, không có thôn, số nhà hay tên cơ sở.
- Thành phần ghi “100% tự nhiên” nhưng sản phẩm có màu, vị không thể đạt được nếu không có phụ gia.
- Nhãn dán đè lên nhãn cũ, chữ của nhãn bên dưới vẫn còn lộ ra ở mép.
- Câu chuyện sản phẩm nhắc một vùng nguyên liệu, phần xuất xứ lại ghi nơi khác.
- Biểu trưng OCOP in lên hộp quà chung đựng nhiều món, trong đó chỉ một món đạt sao.
Ba phút soi một hộp: trình tự gợi ý
Khi đứng ở quầy, bạn không cần đọc hết mọi chữ. Trình tự sau giúp nhìn ra phần lớn vấn đề trong vài phút:
- Nhìn biểu trưng và số sao, ghi nhớ tên sản phẩm in ngay bên cạnh.
- Lật sang nhãn phụ, tìm tên và địa chỉ cơ sở sản xuất; xem có trùng với tên chủ thể trên giấy chứng nhận người bán đưa ra không.
- Tìm ngày sản xuất và hạn sử dụng; tính xem còn bao lâu, so với thời gian bạn định dùng hoặc biếu.
- Đọc thành phần, để ý phụ gia, chất bảo quản, đường, muối, nhất là khi mua cho người già hay trẻ nhỏ.
- Xem cách bảo quản: sản phẩm cần để ngăn mát mà quầy bày ngoài nắng là dấu hiệu không ổn.
- Kiểm tra độ kín: nắp, màng seal, mép hút chân không còn nguyên, không phồng, không rỉ.
Khác biệt theo loại sản phẩm
Mắm, nước chấm. Nhãn nên ghi độ đạm hoặc chỉ tiêu chất lượng chính, cách bảo quản sau khi mở. Chai nhựa mỏng, nắp không có màng seal là điểm trừ khi mang đi xa.
Chè, cà phê. Để ý ngày sao, ngày rang bên cạnh hạn sử dụng; với chè xanh và cà phê rang, độ tươi giảm nhanh dù hạn sử dụng còn dài.
Mứt, bánh kẹo. Đọc kỹ thành phần đường, chất tạo màu, chất bảo quản; hàng tự nhận “không phẩm màu” mà màu quá rực thì nên cân nhắc.
Rượu. Nhãn phải có nồng độ cồn, dung tích, cơ sở sản xuất, và cảnh báo về đồ uống có cồn theo quy định.
Đọc câu chuyện sản phẩm với con mắt tỉnh táo
Câu chuyện sản phẩm là một tiêu chí được chấm điểm, nên hầu hết sản phẩm OCOP đều có một đoạn kể về vùng đất, nghề truyền thống, người làm. Đó là thông tin hữu ích để hiểu sản phẩm, nhưng vẫn là phần do chủ thể tự viết.
Phần đáng tin hơn là những chi tiết kiểm chứng được: tên thôn, xã nơi đặt vùng nguyên liệu, mùa thu hoạch, giống cây hay con vật, phương pháp chế biến. Câu chuyện chỉ toàn tính từ, không có một địa danh hay mốc thời gian cụ thể nào, thì giá trị thông tin thấp.
Nếu câu chuyện nhắc tới chỉ dẫn địa lý, ví dụ “sản xuất trong vùng chỉ dẫn địa lý”, đó là một khẳng định khác hẳn OCOP và có thể đối chiếu với bản đồ khu vực trong hồ sơ chỉ dẫn địa lý do Cục Sở hữu trí tuệ cấp.
Câu hỏi thường gặp
Biểu trưng OCOP có in kèm năm công nhận không?
Không bắt buộc ở mọi trường hợp. Một số chủ thể in thêm năm hoặc số quyết định để người mua dễ kiểm tra. Nếu bao bì không có, bạn có thể hỏi người bán hoặc tra quyết định công nhận của tỉnh để biết chứng nhận còn trong thời hạn 36 tháng hay không.
Hàng OCOP có cần ghi hạn sử dụng không?
Có. Biểu trưng OCOP không miễn cho sản phẩm khỏi quy định nhãn hàng hoá. Thực phẩm đóng gói phải ghi ngày sản xuất và hạn sử dụng theo quy định, trừ một số loại hàng được pháp luật cho phép ghi khác.
Hộp quà nhiều món có được in biểu trưng OCOP không?
Biểu trưng gắn với từng sản phẩm được công nhận. Nếu cả hộp quà không phải là sản phẩm được công nhận, việc in biểu trưng to trên vỏ hộp dễ gây hiểu nhầm. Nên xem biểu trưng trên từng sản phẩm bên trong.
Nhãn phụ dán bằng tem rời có hợp lệ không?
Quy định cho phép nhãn phụ trong một số trường hợp, nhưng ngày sản xuất, hạn sử dụng viết tay hay dán rời dễ bị thay đổi. Với thực phẩm dễ hỏng, nên ưu tiên hàng in trực tiếp hoặc in phun lên bao bì.
Mua hàng OCOP làm quà đi nước ngoài cần nhãn gì thêm?
Nước nhập khẩu có quy định nhãn riêng, thường cần ngôn ngữ của nước đó hoặc tiếng Anh, thành phần và chất gây dị ứng. Hàng xách tay làm quà thường được xem xét khác hàng thương mại, nên kiểm tra quy định hải quan nước đến trước khi đi.
