Trong đời thường, "hàng giả" và "hàng nhái" hay được dùng lẫn lộn, cứ thấy món nào không đúng như quảng cáo là gọi chung một tên. Nhưng pháp luật Việt Nam phân biệt khá rõ giữa hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ (cái người ta quen gọi là hàng nhái) và hàng kém chất lượng. Mỗi loại thuộc một khung pháp lý riêng, do cơ quan khác nhau xử lý, với mức độ nghiêm trọng khác nhau.
Với sản vật, ranh giới này càng quan trọng, vì một gói chè, một chai nước mắm có thể cùng lúc mang nhiều lỗi: nhãn mượn tên vùng, thành phần không đúng, chất lượng không đạt. Hiểu đúng khái niệm giúp bạn mô tả chính xác điều mình gặp khi phản ánh, và biết mình được pháp luật bảo vệ thế nào.
Hàng giả theo pháp luật hiện hành
Khái niệm hàng giả được quy định trong các văn bản về xử phạt hành chính trong thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, mà văn bản đang áp dụng là Nghị định 98/2020/NĐ-CP (đã được sửa đổi, bổ sung). Theo cách hiểu chung của các văn bản này, hàng giả gồm mấy nhóm chính.
Thứ nhất là hàng không có giá trị sử dụng, công dụng, hoặc công dụng không đúng với nguồn gốc bản chất, tên gọi, hay công dụng công bố. Thứ hai là hàng có hàm lượng, định lượng chất chính thiếu hụt nghiêm trọng so với tiêu chuẩn đã đăng ký, công bố; văn bản đặt ngưỡng cụ thể, thường được nhắc là từ 70% trở xuống. Thứ ba là hàng giả mạo nhãn, bao bì: ghi sai tên, địa chỉ tổ chức sản xuất, sai xuất xứ, sai mã số. Thứ tư là tem, nhãn, bao bì giả.
Ngoài ra còn có hàng hóa giả mạo về sở hữu trí tuệ, được định nghĩa trong Luật Sở hữu trí tuệ. Như vậy, "hàng giả" theo luật rộng hơn nhiều so với hình dung thông thường về một sản phẩm in nhãn của hãng khác.
Hàng nhái là gì về mặt pháp lý
Không có thuật ngữ "hàng nhái" trong luật. Đây là cách gọi dân gian cho hàng có nhãn, bao bì, kiểu dáng gần giống sản phẩm nổi tiếng để người mua nhầm lẫn. Về pháp lý, phần lớn trường hợp này thuộc hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Giả mạo nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý. Luật Sở hữu trí tuệ (Điều 213) gọi là hàng giả mạo nhãn hiệu, giả mạo chỉ dẫn địa lý khi hàng hóa hoặc bao bì gắn dấu hiệu trùng hoặc khó phân biệt với nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý đang được bảo hộ, cho chính mặt hàng đó, mà không được phép. Đây là mức nghiêm trọng hơn.
Xâm phạm nhãn hiệu gây nhầm lẫn. Khi dấu hiệu chỉ tương tự, đủ gây nhầm lẫn nhưng chưa đến mức trùng hoặc khó phân biệt, hành vi được xem là xâm phạm quyền, xử lý theo quy định về sở hữu công nghiệp.
Ví dụ trong sản vật. Một gói chè in chữ, hình gần giống nhãn hiệu của một hợp tác xã có tiếng là hàng nhái. Một chai nước mắm ghi tên vùng có chỉ dẫn địa lý trong khi không sản xuất ở đó và không được phép là giả mạo chỉ dẫn địa lý.
Hàng kém chất lượng: không giả nhưng không đạt
Hàng kém chất lượng là hàng có chất lượng không phù hợp với tiêu chuẩn đã công bố hoặc quy chuẩn kỹ thuật áp dụng, nhưng chưa đến mức thiếu hụt nghiêm trọng như hàng giả. Lĩnh vực này chủ yếu do Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa và các văn bản hướng dẫn điều chỉnh.
Ví dụ: một chai nước mắm công bố độ đạm 30 nhưng kiểm nghiệm chỉ đạt 26; một gói tiêu công bố độ ẩm tối đa nhất định nhưng thực tế vượt mức. Sản phẩm vẫn là nước mắm, vẫn là tiêu, nhà sản xuất ghi đúng tên, nhưng không đạt mức đã cam kết.
Với thực phẩm, còn có nhóm hàng không bảo đảm an toàn thực phẩm: chứa chất cấm, phụ gia ngoài danh mục, vi sinh hoặc dư lượng vượt giới hạn. Nhóm này do cơ quan quản lý an toàn thực phẩm xử lý theo quy định riêng, có thể bị thu hồi, tiêu hủy.
So sánh ba khái niệm
Bảng tóm tắt dưới đây mang tính tham khảo để người mua dễ hình dung, không thay thế văn bản pháp luật:
| Khái niệm | Bản chất | Ví dụ với sản vật | Cơ quan thường xử lý |
|---|---|---|---|
| Hàng giả | Sai bản chất, công dụng, thiếu hụt chất chính nghiêm trọng, giả nhãn, giả nguồn gốc | Mật ong pha đường bán như mật nguyên chất; rượu pha cồn công nghiệp; nhãn ghi sai cơ sở sản xuất | Quản lý thị trường, công an, cơ quan chuyên ngành |
| Hàng giả mạo, xâm phạm sở hữu trí tuệ | Dùng nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý của người khác không được phép | Chè ghi tên vùng có chỉ dẫn địa lý mà không được phép; bao bì gần giống nhãn hiệu có tiếng | Quản lý thị trường, thanh tra khoa học và công nghệ, tòa án |
| Hàng kém chất lượng | Đúng tên, đúng loại nhưng không đạt tiêu chuẩn công bố | Nước mắm độ đạm thấp hơn công bố; nông sản khô vượt độ ẩm | Cơ quan quản lý chất lượng, an toàn thực phẩm |
Trách nhiệm hình sự khi nào
Bộ luật Hình sự 2015 có các tội danh riêng về sản xuất, buôn bán hàng giả (Điều 192), hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm (Điều 193), hàng giả là thuốc chữa bệnh (Điều 194), hàng giả là thức ăn chăn nuôi, phân bón, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, giống cây trồng, giống vật nuôi (Điều 195). Ngoài ra có tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp (Điều 226).
Hàng giả là thực phẩm bị coi là nghiêm trọng hơn, vì ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe. Việc một vụ việc bị xử lý hành chính hay hình sự phụ thuộc vào giá trị hàng, hậu quả, tiền sự của người vi phạm và các yếu tố khác do cơ quan có thẩm quyền đánh giá.
Người mua được bảo vệ đến đâu
Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023, có hiệu lực từ ngày 1/7/2024, quy định nhiều quyền cụ thể cho người mua. Một số điểm đáng nhớ:
- Quyền được cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ về hàng hóa, nguồn gốc, xuất xứ.
- Quyền khiếu nại, yêu cầu tổ chức, cá nhân kinh doanh đổi, trả, bồi thường khi hàng không đúng như cam kết.
- Quyền phản ánh, tố giác hành vi vi phạm đến cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
- Người tiêu dùng mua phải hàng giả để dùng không bị xử phạt; hành vi bị xử lý là sản xuất, buôn bán, vận chuyển, tàng trữ hàng giả để kinh doanh.
- Các nền tảng thương mại điện tử có trách nhiệm phối hợp xử lý khi người tiêu dùng khiếu nại về hàng hóa bán trên nền tảng.
Dùng đúng chữ khi phản ánh
Khi phản ánh với người bán hay cơ quan chức năng, mô tả đúng điều bạn quan sát được thay vì kết luận vội. Ví dụ: "nhãn ghi sản xuất tại vùng X nhưng địa chỉ cơ sở ở nơi khác", "chai không có nhãn phụ tiếng Việt", "vị và mùi khác hẳn lô trước, nghi pha trộn". Việc kết luận đó là hàng giả, hàng xâm phạm hay hàng kém chất lượng thuộc về cơ quan có thẩm quyền sau khi kiểm tra, giám định.
Giữ lại sản phẩm, bao bì, hóa đơn, tin nhắn mua bán là bước quan trọng. Thông tin càng cụ thể, việc kiểm tra càng nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Mua phải hàng giả có bị phạt không?
Người tiêu dùng mua hàng giả để sử dụng cho bản thân không bị xử phạt. Hành vi bị xử lý là sản xuất, buôn bán, vận chuyển, tàng trữ hàng giả nhằm mục đích kinh doanh.
Hàng xách tay không nhãn phụ có phải hàng giả không?
Không đồng nghĩa với hàng giả. Hàng thiếu nhãn phụ tiếng Việt vi phạm quy định về nhãn hàng hóa, có thể là hàng nhập lậu. Muốn biết thật hay giả cần kiểm tra thêm nguồn gốc, chất lượng.
Ghi "kiểu Phú Quốc" trên chai nước mắm có vi phạm không?
Luật Sở hữu trí tuệ nêu rõ việc kèm chữ "kiểu", "loại", "phỏng theo" vẫn là xâm phạm với rượu vang, rượu mạnh. Với hàng khác như nước mắm, dùng tên vùng có chỉ dẫn địa lý khiến người mua hiểu nhầm nguồn gốc cũng có thể bị coi là xâm phạm, tùy từng trường hợp.
Hàng kém chất lượng có được đổi trả không?
Có. Theo pháp luật bảo vệ người tiêu dùng, bạn có quyền yêu cầu người bán đổi, trả hoặc bồi thường khi hàng không đúng chất lượng đã cam kết. Giữ hóa đơn và sản phẩm làm bằng chứng.
Ai có quyền kết luận hàng giả?
Việc kết luận thuộc cơ quan có thẩm quyền như Quản lý thị trường, cơ quan công an, cơ quan chuyên ngành, dựa trên kiểm tra, giám định. Chủ sở hữu nhãn hiệu cũng có thể cung cấp ý kiến về sản phẩm thật và giả.
