Mỗi loại sản vật có cách làm giả riêng, nhưng nhìn tổng thể, thủ đoạn chỉ xoay quanh một số kiểu lặp đi lặp lại. Người bán gian lận luôn nhắm vào chênh lệch giá: giữa hàng vùng nổi tiếng và hàng vùng khác, giữa hàng nguyên chất và hàng pha, giữa hàng chính vụ và hàng trái vụ, giữa hàng có thương hiệu và hàng không tên.
Bài này không đi vào từng món cụ thể, mà gom các thủ đoạn thành tám kiểu phổ biến, kèm dấu hiệu chung để bạn nhận ra dù đang mua chè, nước mắm, mật ong, hải sản khô hay trái cây.
1. Trộn hàng vùng khác vào hàng vùng nổi tiếng
Cách làm. Hàng từ vùng khác, giá thấp hơn, được trộn với một phần hàng vùng nổi tiếng rồi bán dưới tên vùng nổi tiếng. Tỷ lệ trộn có khi chỉ vài phần mười, đủ để người mua nếm thấy đúng vị.
Mặt hàng hay gặp. Chè, gạo đặc sản, tỏi, cà phê, trái cây theo mùa, nông sản khô.
Dấu hiệu. Hạt, búp, củ không đồng đều về kích cỡ, màu sắc; vị ngon ở lần đầu nhưng không ổn định giữa các lô; giá thấp hơn mặt bằng vùng gốc.
2. Sang chiết, đổi bao bì
Cách làm. Hàng rời, hàng không rõ nguồn được chiết vào chai, lọ, hộp có nhãn đẹp, nhãn của sản phẩm nổi tiếng hoặc nhãn tự in ghi vùng nổi tiếng.
Mặt hàng hay gặp. Nước mắm, mật ong, rượu, dầu ăn, tinh bột nghệ.
Dấu hiệu. Nắp, niêm phong lỏng lẻo hoặc có dấu mở lại; chất lượng in nhãn kém, lem, sai chính tả; thông tin cơ sở sản xuất mờ hoặc không khớp với địa danh quảng cáo.
3. Mượn danh địa danh, chỉ dẫn địa lý, OCOP
Cách làm. In tên vùng, biểu trưng chỉ dẫn địa lý hoặc biểu tượng OCOP lên sản phẩm không được cấp phép, không được công nhận.
Mặt hàng hay gặp. Gần như mọi sản vật nổi tiếng gắn với địa danh.
Dấu hiệu. Không có tên tổ chức được phép sử dụng chỉ dẫn địa lý; số sao OCOP không tra được; nhãn ghi "đặc sản X" nhưng địa chỉ sản xuất ở tỉnh khác.
4. Nhuộm màu, tẩy trắng cho đẹp
Cách làm. Dùng phẩm màu, đôi khi là phẩm công nghiệp, để làm tôm khô, ớt bột, nghệ, chè có màu bắt mắt; dùng chất tẩy để làm trắng măng, nấm, hạt sen.
Mặt hàng hay gặp. Hải sản khô, gia vị bột, măng khô, nấm khô, mứt.
Dấu hiệu. Màu đều tăm tắp, quá tươi so với tự nhiên; ngâm nước thấy ra màu; tay dính màu khi cầm; mùi hắc, mùi lưu huỳnh.
5. Pha tạp chất, bơm nước tăng trọng lượng
Cách làm. Pha đường, siro vào mật ong; pha nước, muối, chất tạo đạm vào nước mắm; bơm nước, tẩm hóa chất giữ nước vào hải sản; trộn bột, tinh bột vào gia vị bột.
Mặt hàng hay gặp. Mật ong, nước mắm, tinh bột nghệ, tiêu bột, hải sản đông lạnh.
Dấu hiệu. Giá rẻ bất thường; độ sánh, độ mặn, mùi vị khác lô trước; hàng đông lạnh rã đá ra nhiều nước; bột vón cục hoặc mịn quá mức.
6. Dùng nguyên liệu thay thế rẻ hơn
Cách làm. Thay nguyên liệu chính bằng loại rẻ hơn có hình dáng tương tự: khô cá tra thay khô cá dứa, sâm trồng nước ngoài thay sâm nội, rượu pha cồn thay rượu nấu truyền thống.
Mặt hàng hay gặp. Khô cá, sâm, thịt gác bếp, rượu thuốc, yến.
Dấu hiệu. Thớ thịt, mùi, độ dai khác hàng chuẩn; người bán né tránh khi được hỏi nguồn nguyên liệu; giá chỉ bằng một nửa mặt bằng chung.
7. Bán hàng trái vụ, hàng tồn dưới danh nghĩa hàng mới
Cách làm. Bán trái cây nhập khẩu hoặc trái vụ dưới tên giống nổi tiếng khi chưa đến mùa; bán nông sản khô tồn kho đã lâu nhưng ghi ngày sản xuất mới.
Mặt hàng hay gặp. Trái cây theo mùa, cốm, chè, gạo mới.
Dấu hiệu. Quảng cáo "chính vụ" trong khi vùng gốc chưa vào mùa; ngày sản xuất quá gần mà sản phẩm đã có dấu hiệu cũ, ẩm, mốc.
8. Mượn hình ảnh nhà vườn, câu chuyện người làm
Cách làm. Dùng ảnh, video vườn cây, xưởng làm thủ công lấy từ nơi khác để quảng cáo; tự giới thiệu là "con em vùng X" trong khi hàng lấy từ chợ đầu mối.
Mặt hàng hay gặp. Hàng bán qua mạng xã hội, livestream.
Dấu hiệu. Ảnh vườn không có thông tin vị trí; không có địa chỉ cơ sở cụ thể; không cung cấp được giấy tờ khi được hỏi.
Vì sao sản vật dễ bị làm giả hơn hàng công nghiệp
Sản vật có ba đặc điểm khiến nó trở thành mục tiêu hấp dẫn. Thứ nhất, giá trị gắn với vùng đất và cách làm, thứ mà người mua không nhìn thấy được trên sản phẩm. Một búp chè Tân Cương và một búp chè vùng khác có thể trông gần như nhau. Thứ hai, nhiều sản vật được bán rời, đóng gói thủ công, không có hệ thống phân phối chặt chẽ như hàng công nghiệp. Thứ ba, người mua thường mua theo dịp, mua làm quà, ít khi có kinh nghiệm so sánh.
Thêm vào đó, nhiều sản phẩm thật của nông hộ, hợp tác xã nhỏ cũng có bao bì đơn giản, nhãn chưa đầy đủ. Điều này khiến ranh giới giữa hàng thật làm thủ công và hàng giả cố tình làm "mộc" cho giống hàng quê trở nên mờ, và kẻ gian tận dụng đúng khoảng mờ đó.
Vì vậy, với sản vật, việc tìm hiểu người bán và nguồn gốc quan trọng hơn so với việc chỉ nhìn vào bao bì.
Năm dấu hiệu chung đáng nhớ
Dù là thủ đoạn nào, những dấu hiệu sau thường xuất hiện cùng nhau:
- Giá thấp hơn rõ rệt so với mặt bằng của vùng gốc, đặc biệt khi người bán vẫn khẳng định là "hàng chuẩn".
- Thông tin trên nhãn không nhất quán: tên vùng một nơi, địa chỉ sản xuất một nẻo, không có mã truy xuất hoặc mã không ra thông tin.
- Người bán né câu hỏi cụ thể về nguồn, chứng nhận, ngày sản xuất.
- Hình thức quá hoàn hảo: màu quá đẹp, kích cỡ quá đều, không có khuyết điểm tự nhiên.
- Chất lượng không ổn định giữa các lần mua dù cùng một người bán.
Thủ đoạn thay đổi theo mùa và theo kênh bán
Trước Tết, mùa quà biếu, hộp quà đẹp và hàng có tên vùng nổi tiếng bán chạy nhất, cũng là lúc các thủ đoạn đổi bao bì, mượn danh địa danh xuất hiện dày nhất. Mùa trái cây, thủ đoạn chuyển sang bán hàng trái vụ, hàng nhập dưới tên giống nội. Với hàng bán qua mạng, việc mượn hình ảnh nhà vườn và câu chuyện người làm là chiêu phổ biến hơn cả, vì người mua không chạm được vào hàng trước khi trả tiền.
Biết thủ đoạn nào hay gặp vào thời điểm nào giúp bạn tập trung kiểm tra đúng chỗ: dịp lễ thì soi nhãn, nguồn cơ sở sản xuất; mùa trái cây thì để ý lịch vụ của vùng gốc; mua qua mạng thì xác minh người bán trước khi xác minh sản phẩm.
Gặp nghi ngờ thì làm gì
Nếu nghi ngờ, hãy dừng mua thêm, giữ lại sản phẩm, bao bì, hóa đơn hoặc tin nhắn mua bán. Đối chiếu thông tin trên nhãn với thông tin công khai của tổ chức sản xuất, của cơ quan quản lý chỉ dẫn địa lý hay danh sách sản phẩm OCOP ở tỉnh.
Khi có căn cứ, có thể phản ánh với lực lượng Quản lý thị trường (Chi cục Quản lý thị trường thuộc Sở Công Thương nơi người bán hoạt động), cơ quan an toàn thực phẩm, hoặc chủ sở hữu nhãn hiệu, tổ chức quản lý chỉ dẫn địa lý. Với hàng mua qua sàn thương mại điện tử, dùng thêm kênh khiếu nại của sàn.
Câu hỏi thường gặp
Thủ đoạn nào phổ biến nhất với sản vật?
Trộn hàng vùng khác và mượn danh địa danh là hai thủ đoạn hay gặp nhất, vì dễ làm và khó phát hiện bằng mắt thường. Sang chiết, đổi bao bì phổ biến với hàng lỏng như nước mắm, mật ong, rượu.
Giá rẻ có phải lúc nào cũng là hàng giả?
Không phải. Giá có thể rẻ vì mua tận gốc, hàng loại hai, cuối vụ. Nhưng giá rẻ bất thường so với mặt bằng vùng gốc, kèm lời khẳng định "hàng chuẩn nhất" là tín hiệu nên kiểm tra kỹ.
Ngâm nước để thử màu có chính xác không?
Đó là cách sàng lọc ban đầu cho hàng nhuộm màu như tôm khô, ớt. Ra màu nhiều là dấu hiệu nghi nhuộm, nhưng kết luận phẩm màu gì, có được phép không thì cần xét nghiệm.
Người bán quen có thể bán hàng giả không?
Có, đôi khi chính người bán cũng bị nhà cung cấp lừa. Vì vậy dù mua người quen, vẫn nên hỏi nguồn, xem nhãn và để ý chất lượng giữa các lần.
Có cách thử nhanh cho mọi loại sản vật không?
Không có. Mỗi loại có đặc điểm riêng, và nhiều mẹo truyền miệng không chính xác. Cách chắc nhất là mua nguồn rõ ràng, có giấy tờ, và khi nghi ngờ thì gửi kiểm nghiệm hoặc phản ánh cơ quan chức năng.
