Mượn danh chỉ dẫn địa lý và sao OCOP: chiêu "gắn mác vùng" và cách kiểm

Chỉ dẫn địa lý và chương trình OCOP đều tạo ra giá trị gia tăng cho sản vật: người mua sẵn sàng trả cao hơn cho chè đúng vùng, nước mắm đúng nơi, hay sản phẩm được công nhận bốn, năm sao. Chính giá trị đó khiến chúng trở thành thứ bị mượn danh nhiều nhất.

Bài này không giải thích chi tiết chỉ dẫn địa lý hay OCOP là gì, mà tập trung vào các kiểu mượn danh thường gặp, ranh giới giữa sử dụng hợp pháp và vi phạm, và những bước người mua tự kiểm tra được.

Ba lớp "mác vùng" khác nhau

Chỉ dẫn địa lý là quyền sở hữu trí tuệ do Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cấp văn bằng bảo hộ, gắn với một vùng địa lý và những đặc tính sản phẩm do điều kiện vùng đó tạo ra. Nhà nước là chủ sở hữu, giao cho tổ chức ở địa phương quản lý; nhà sản xuất trong vùng đáp ứng điều kiện mới được cho phép sử dụng.

Nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận gắn với tên địa danh cũng khá phổ biến, thường do hội, hợp tác xã hoặc cơ quan địa phương đăng ký, chỉ thành viên hoặc sản phẩm đạt điều kiện mới được dùng.

OCOP là chương trình mỗi xã một sản phẩm, đánh giá và phân hạng sản phẩm từ ba đến năm sao. Sản phẩm ba, bốn sao do cấp tỉnh công nhận; năm sao do cấp trung ương công nhận. Công nhận OCOP gắn với một sản phẩm cụ thể của một chủ thể cụ thể, có thời hạn, không phải với cả một vùng hay một loại hàng.

Những kiểu mượn danh thường gặp

In tên vùng có chỉ dẫn địa lý lên hàng ngoài vùng. Đây là giả mạo chỉ dẫn địa lý rõ ràng nhất. Ví dụ hàng sản xuất ở tỉnh khác nhưng nhãn ghi tên vùng được bảo hộ.

Dùng tên vùng kèm chữ "kiểu", "loại", "hương vị". Cố tình lách bằng cách ghi "kiểu X", "hương vị X". Với rượu vang, rượu mạnh, luật quy định rõ cách ghi này vẫn là xâm phạm; với hàng khác, nếu gây hiểu nhầm về nguồn gốc cũng có thể bị xử lý.

Sản xuất trong vùng nhưng không được phép sử dụng. Cơ sở nằm trong vùng nhưng không đăng ký, không đáp ứng quy trình mà vẫn in biểu trưng chỉ dẫn địa lý. Đây cũng là vi phạm, dù hàng có thật từ vùng đó.

In biểu tượng OCOP và số sao tự gán. Sản phẩm không được công nhận hoặc chỉ được ba sao nhưng in bốn, năm sao.

Dùng sao OCOP của sản phẩm này cho sản phẩm khác. Chủ thể có một sản phẩm đạt OCOP nhưng in biểu tượng lên cả dòng sản phẩm khác chưa được đánh giá.

Dùng sao OCOP đã hết hạn. Công nhận OCOP có thời hạn. Hết hạn không đánh giá lại mà vẫn in sao là sử dụng sai.

Mượn danh trên mạng. Gian hàng tự giới thiệu là "đặc sản có chỉ dẫn địa lý", "sản phẩm OCOP" nhưng không cung cấp được thông tin chủ thể, giấy chứng nhận.

Kiểm chỉ dẫn địa lý trước khi mua

Người mua thông thường không cần giấy tờ phức tạp, chỉ cần vài bước đối chiếu:

1. Xác định sản vật đó có thật sự được bảo hộ chỉ dẫn địa lý hay không. Danh sách chỉ dẫn địa lý được Cục Sở hữu trí tuệ công bố; nhiều sản vật nổi tiếng nhưng chưa được bảo hộ.
2. Xem nhãn có tên, địa chỉ cơ sở sản xuất nằm trong vùng địa lý được bảo hộ không. Lưu ý địa giới đã thay đổi sau sắp xếp tỉnh, xã năm 2025, nên địa chỉ có thể ghi theo tên đơn vị hành chính mới.
3. Xem có biểu trưng, tem chỉ dẫn địa lý do tổ chức quản lý phát hành không. Mỗi chỉ dẫn địa lý thường có biểu trưng riêng và cách quản lý tem riêng.
4. Nếu không chắc, hỏi tổ chức quản lý chỉ dẫn địa lý ở tỉnh (thường là cơ quan khoa học và công nghệ hoặc nông nghiệp của tỉnh, hoặc hội được giao quản lý) về danh sách cơ sở được phép sử dụng.

Kiểm sao OCOP

Thông tin OCOP được công bố công khai theo quyết định công nhận. Cách kiểm:

1. Ghi lại tên sản phẩm, tên chủ thể (hợp tác xã, doanh nghiệp, hộ kinh doanh), số sao in trên bao bì.
2. Tra trên trang thông tin OCOP của tỉnh, hoặc trang thông tin chương trình OCOP quốc gia nếu là sản phẩm năm sao. Nhiều tỉnh công bố danh sách sản phẩm OCOP kèm quyết định công nhận.
3. Đối chiếu tên sản phẩm có trùng chính xác không. Công nhận áp dụng cho sản phẩm cụ thể, quy cách cụ thể.
4. Kiểm tra thời hạn công nhận. Sản phẩm công nhận từ lâu có thể đã hết hạn.
5. Nếu không tra được, hỏi cơ quan phụ trách OCOP ở tỉnh (thường thuộc ngành nông nghiệp).

Hợp pháp hay mượn danh: vài tình huống

Một số tình huống hay gặp và cách hiểu chung. Kết luận cụ thể thuộc cơ quan có thẩm quyền:

Vì sao "mác vùng" bị mượn nhiều đến vậy

Chênh lệch giá giữa sản vật đúng vùng và sản vật cùng loại từ nơi khác có thể rất lớn, trong khi người mua bình thường khó phân biệt bằng cảm quan. Chỉ cần in đúng tên vùng, đúng biểu trưng, người bán đã có thể bán với giá của hàng vùng gốc. Với OCOP, biểu tượng sao giúp sản phẩm dễ vào siêu thị, dễ làm quà biếu, nên cũng bị in tràn lan.

Hậu quả không chỉ là người mua mất tiền. Người sản xuất đúng vùng, đúng quy trình bị cạnh tranh không lành mạnh, uy tín cả vùng bị ảnh hưởng khi khách mua phải hàng kém mà tưởng là hàng vùng. Một số địa phương vì vậy đã phát hành tem riêng cho sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý, quản lý số lượng tem cấp cho từng cơ sở theo sản lượng.

Phản ánh khi phát hiện mượn danh

Tổ chức quản lý chỉ dẫn địa lý ở tỉnh và các chủ thể được phép sử dụng là những bên chịu thiệt hại trực tiếp khi bị mượn danh, nên thường rất quan tâm đến phản ánh. Với sao OCOP, cơ quan phụ trách OCOP ở tỉnh có thể xác minh nhanh.

Lực lượng Quản lý thị trường có thẩm quyền kiểm tra, xử lý hàng hóa giả mạo chỉ dẫn địa lý, sử dụng sai biểu tượng trên thị trường. Khi phản ánh, cung cấp ảnh nhãn, nơi bán, thông tin bạn đã tra cứu được.

Người mua cũng có thể giúp bằng cách mua trực tiếp từ chủ thể được công nhận, hợp tác xã trong vùng, gian hàng chính thức tại hội chợ, điểm giới thiệu sản phẩm OCOP của địa phương.

Khi mua làm quà, giữ lại ảnh nhãn và hóa đơn. Nếu người nhận ở vùng gốc nhận ra hàng không đúng, bạn vẫn còn đủ thông tin để phản ánh.