Không ít người bán đặc sản qua mạng, mở quầy quà quê nhỏ, bắt đầu từ hàng nhà làm rồi nhập thêm của người quen, của mối buôn để đủ mặt hàng. Đến khi khách phản ánh hàng giả, hoặc lực lượng chức năng kiểm tra, nhiều người mới biết mình đã bán hàng không rõ nguồn trong một thời gian dài.
Bài này dành cho người bán nhỏ: cách chọn nguồn hàng, giấy tờ cần giữ, cách tự kiểm tra lô hàng và những điều về trách nhiệm pháp lý cần nắm, để kinh doanh lâu dài mà không vô tình tiếp tay cho hàng giả.
Người bán chịu trách nhiệm đến đâu
Theo quy định hiện hành, tổ chức, cá nhân kinh doanh có trách nhiệm về hàng hóa mình bán ra. Khi bị kiểm tra, người bán phải chứng minh được nguồn gốc hợp pháp của hàng hóa, thường bằng hóa đơn, chứng từ mua hàng, hợp đồng với nhà cung cấp. Không chứng minh được nguồn gốc có thể bị xử lý về hàng hóa không rõ nguồn gốc, kể cả khi hàng không phải là hàng giả.
Nếu hàng là hàng giả, người buôn bán có thể bị xử phạt hành chính theo quy định về sản xuất, buôn bán hàng giả; trường hợp nghiêm trọng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Hàng giả là thực phẩm được pháp luật coi là nghiêm trọng hơn, vì ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng.
Việc người bán không biết hàng là giả có thể được xem xét khi xử lý, nhưng không phải lúc nào cũng là lý do miễn trách nhiệm. Cách tự bảo vệ tốt nhất là có quy trình nhập hàng rõ ràng và giữ đủ giấy tờ.
Với khách hàng, người bán còn có trách nhiệm theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023: cung cấp thông tin trung thực, giải quyết khiếu nại, đổi trả, bồi thường khi hàng không đúng cam kết.
Chọn nguồn hàng: ưu tiên ai
Mua trực tiếp từ cơ sở sản xuất. Hợp tác xã, doanh nghiệp, hộ sản xuất có đăng ký kinh doanh, có địa chỉ, có công bố sản phẩm. Đây là nguồn dễ truy vết nhất.
Đại lý, nhà phân phối được ủy quyền. Nếu không mua trực tiếp, hỏi xem nhà cung cấp có giấy ủy quyền hoặc hợp đồng phân phối của cơ sở sản xuất không.
Chủ thể OCOP, cơ sở được phép dùng chỉ dẫn địa lý. Thông tin công khai, có thể tra cứu, giúp bạn yên tâm khi giới thiệu với khách.
Thận trọng với mối buôn không giấy tờ. Hàng giá rẻ, giao nhanh nhưng không có hóa đơn, không có thông tin cơ sở sản xuất là nguồn rủi ro cao nhất.
Hàng nhà làm của người quen. Vẫn bán được nếu tuân thủ quy định về nhãn, an toàn thực phẩm phù hợp với loại hình. Nên hỏi kỹ quy trình làm, nguyên liệu, và ghi chép lại.
Giấy tờ nên giữ cho mỗi mặt hàng
Một tập hồ sơ đơn giản cho từng sản phẩm giúp bạn trả lời khách và cơ quan chức năng nhanh chóng:
- Thông tin cơ sở sản xuất: tên, địa chỉ, giấy đăng ký kinh doanh.
- Hồ sơ công bố hoặc tự công bố sản phẩm thực phẩm theo quy định áp dụng cho sản phẩm đó.
- Giấy chứng nhận liên quan nếu có: VietGAP, hữu cơ, OCOP, quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý, kết quả kiểm nghiệm.
- Hóa đơn, phiếu giao hàng cho từng lần nhập, ghi rõ số lượng, số lô, ngày sản xuất.
- Hợp đồng hoặc thỏa thuận với nhà cung cấp, đặc biệt về trách nhiệm khi hàng có vấn đề.
- Ảnh nhãn sản phẩm từng lô nhập, để đối chiếu khi khách khiếu nại.
Tự kiểm lô hàng khi nhận
Mỗi lần nhập hàng, dành vài phút kiểm tra theo trình tự:
- Đối chiếu nhãn với mẫu đã biết: font chữ, màu sắc, thông tin cơ sở, mã vạch, tem. Bất kỳ thay đổi nào chưa được báo trước đều đáng hỏi lại.
- Kiểm tra niêm phong, nắp, tem vỡ còn nguyên. Hàng lỏng như nước mắm, mật ong, rượu đặc biệt chú ý dấu hiệu mở lại.
- Xem ngày sản xuất, hạn dùng, số lô có khớp với phiếu giao hàng không.
- Mở thử một đơn vị nếu là hàng mới, mối mới: kiểm tra màu, mùi, vị so với lần trước.
- Quét mã truy xuất nếu có, xem tên miền trang truy xuất và thông tin lô.
- Lưu ảnh lô hàng và ghi chép, kể cả khi mọi thứ bình thường.
Mối nguy và cách phòng theo khâu
Những điểm hàng giả dễ lọt vào chuỗi bán hàng của một cửa hàng nhỏ và cách chặn:
| Khâu | Rủi ro thường gặp | Cách phòng |
|---|---|---|
| Chọn nhà cung cấp | Mối buôn không giấy tờ, giá rẻ bất thường | Ưu tiên cơ sở sản xuất, đại lý ủy quyền |
| Nhận hàng | Hàng đổi bao bì, mở niêm phong, khác lô | Đối chiếu nhãn, số lô, mở thử |
| Lưu kho | Hàng quá hạn, ẩm mốc bị dán lại nhãn | Xuất trước nhập trước, ghi sổ hạn dùng |
| Đăng bán | Mô tả vượt quá giấy tờ, ảnh mượn | Chỉ ghi điều có căn cứ, chụp ảnh hàng thật |
| Sau bán | Khách phản ánh mà không truy được lô | Lưu số lô theo đơn hàng |
Ghi chép theo lô: việc nhỏ cứu được nhiều
Cửa hàng nhỏ thường ngại sổ sách, nhưng chỉ một bảng tính đơn giản ghi ngày nhập, nhà cung cấp, số lô, số lượng, ngày bán hết đã đủ để truy vết khi có vấn đề. Khi khách phản ánh một chai nước mắm có vị lạ, bạn biết ngay chai đó thuộc lô nào, nhập từ ai, còn bao nhiêu chai cùng lô đang nằm trong kho hay đã đến tay khách khác.
Với đơn hàng online, ghi số lô vào ghi chú đơn hoặc chụp ảnh nhãn trước khi đóng gói. Việc này mất thêm vài giây mỗi đơn nhưng giúp bạn xử lý khiếu nại nhanh, chính xác, và chứng minh được với cơ quan chức năng rằng bạn có quy trình kiểm soát.
Viết mô tả sản phẩm trung thực
Một nguồn rủi ro pháp lý ít được chú ý là cách người bán tự viết mô tả. Ghi "đặc sản có chỉ dẫn địa lý", "OCOP năm sao", "nguyên chất trăm phần trăm" khi không có căn cứ có thể khiến bạn bị coi là quảng cáo sai sự thật, thậm chí liên quan đến xâm phạm chỉ dẫn địa lý, dù hàng là thật.
Chỉ ghi những gì có giấy tờ chứng minh. Nếu sản phẩm từ vùng nổi tiếng nhưng cơ sở chưa được phép dùng chỉ dẫn địa lý, có thể ghi đúng địa chỉ sản xuất mà không dùng biểu trưng hay khẳng định "được bảo hộ". Không quảng cáo thực phẩm có tác dụng chữa bệnh.
Ảnh sản phẩm nên là ảnh hàng thật bạn đang bán, không lấy ảnh của cơ sở khác. Ngoài vấn đề bản quyền ảnh, việc này làm khách hiểu nhầm và khiến bạn khó giải thích khi hàng giao không giống ảnh.
Khi phát hiện nhập phải hàng nghi giả
Ngừng bán ngay lô hàng nghi ngờ, tách riêng, không trả lại cho mối buôn để họ bán tiếp chỗ khác. Liên hệ cơ sở sản xuất chính thức để xác minh. Nếu xác định là hàng giả, phản ánh với lực lượng Quản lý thị trường kèm chứng từ nhập hàng; việc chủ động phản ánh và hợp tác thường được ghi nhận khi xem xét trách nhiệm.
Với khách đã mua lô đó, chủ động liên hệ, đề nghị đổi hoặc hoàn tiền. Giữ uy tín lâu dài quan trọng hơn khoản lỗ trước mắt.
Sau sự cố, rà lại toàn bộ danh sách nhà cung cấp, bỏ những mối không cung cấp được chứng từ, dù giá của họ hấp dẫn đến đâu.
Câu hỏi thường gặp
Bán hàng nhà làm có cần giấy tờ gì không?
Tùy loại sản phẩm và quy mô, có thể cần đăng ký kinh doanh, công bố sản phẩm, điều kiện an toàn thực phẩm. Nên hỏi phòng kinh tế cấp xã hoặc cơ quan an toàn thực phẩm địa phương để biết chính xác yêu cầu.
Không biết hàng giả mà vẫn bán thì có bị xử lý không?
Có thể vẫn bị xử lý, vì người bán có trách nhiệm chứng minh nguồn gốc hàng hóa. Có chứng từ nhập hàng rõ ràng, chủ động phản ánh và hợp tác với cơ quan chức năng giúp bảo vệ quyền lợi của bạn.
Có nên nhập hàng giá rẻ từ mối không hóa đơn?
Không nên với sản vật thực phẩm. Không có hóa đơn là không chứng minh được nguồn gốc, rủi ro cả về pháp lý lẫn uy tín khi khách phản ánh.
Ghi "đặc sản vùng X" trên mô tả có vi phạm không?
Nếu hàng thật sự sản xuất ở vùng đó và không dùng biểu trưng chỉ dẫn địa lý trái phép, ghi đúng nguồn gốc thường không vi phạm. Tránh khẳng định "có chỉ dẫn địa lý", "OCOP" khi không có giấy tờ.
Khách phản ánh hàng giả thì xử lý thế nào?
Lắng nghe, xin ảnh, kiểm tra lô hàng và chứng từ. Nếu có lỗi, đổi trả, hoàn tiền. Nếu nghi nhà cung cấp, ngừng nhập, xác minh với cơ sở sản xuất và phản ánh cơ quan chức năng.
