Chứng nhận hữu cơ theo TCVN 11041: đọc nhãn "hữu cơ" sao cho khỏi nhầm

"Hữu cơ" là một trong những chữ được dùng nhiều nhất, và cũng bị dùng sai nhiều nhất, trên bao bì nông sản hiện nay. Gạo hữu cơ, rau hữu cơ, trứng gà hữu cơ, thậm chí nước mắm hữu cơ; có sản phẩm được chứng nhận đàng hoàng, có sản phẩm chỉ là cách nói cho sang.

Ở Việt Nam, nông nghiệp hữu cơ có khung pháp lý riêng và có bộ tiêu chuẩn quốc gia. Biết khung đó, bạn có thể nhìn một nhãn "hữu cơ" và biết mình cần hỏi thêm điều gì.

Khung pháp lý và tiêu chuẩn

Nông nghiệp hữu cơ ở Việt Nam được điều chỉnh bởi Nghị định 109/2018/NĐ-CP về nông nghiệp hữu cơ cùng các văn bản hướng dẫn. Về kỹ thuật, căn cứ chính là bộ tiêu chuẩn quốc gia TCVN 11041 về nông nghiệp hữu cơ, gồm phần yêu cầu chung đối với sản xuất, chế biến, ghi nhãn sản phẩm và các phần riêng cho trồng trọt, chăn nuôi và một số nhóm sản phẩm khác.

Sản phẩm muốn được gọi và ghi nhãn là hữu cơ theo chuẩn Việt Nam phải được chứng nhận phù hợp với tiêu chuẩn này bởi tổ chức chứng nhận đủ điều kiện, hoặc theo các hình thức mà văn bản pháp luật cho phép. Văn bản có thể được sửa đổi, nên khi cần căn cứ chính xác hãy đối chiếu bản hiện hành trên cổng văn bản chính thức.

Hàng nhập khẩu mang nhãn hữu cơ của nước ngoài như USDA Organic hay logo hữu cơ châu Âu được chứng nhận theo tiêu chuẩn của nước đó; đó là một câu chuyện riêng.

Những yêu cầu cốt lõi của sản xuất hữu cơ

Không dùng phân bón hóa học tổng hợp. Dinh dưỡng cho cây đến từ phân chuồng đã ủ hoai, phân xanh, phân hữu cơ, luân canh cây họ đậu và các vật tư được phép theo danh mục của tiêu chuẩn.

Không dùng thuốc bảo vệ thực vật hóa học tổng hợp. Sâu bệnh được quản lý bằng biện pháp canh tác, thiên địch, bẫy, chế phẩm sinh học và một số chất được tiêu chuẩn cho phép.

Không dùng sinh vật biến đổi gen. Giống, nguyên liệu và vật tư đầu vào không được là sản phẩm biến đổi gen.

Không dùng chất kích thích sinh trưởng tổng hợp. Trong chăn nuôi, việc dùng kháng sinh, hormone bị hạn chế chặt; vật nuôi cần không gian và điều kiện sống phù hợp tập tính.

Vùng đệm và cách ly. Ruộng hữu cơ cạnh ruộng thường phải có biện pháp ngăn thuốc, phân trôi dạt sang: vùng đệm, hàng rào cây, mương nước.

Ghi chép và tách biệt. Cơ sở vừa làm hữu cơ vừa làm thường phải tách bạch khu vực, dụng cụ, kho chứa và sổ sách để không lẫn lộn.

Giai đoạn chuyển đổi: vì sao ruộng mới làm chưa được gọi là hữu cơ

Đất từng dùng phân, thuốc hóa học không thể "hữu cơ" ngay sau một vụ. Tiêu chuẩn yêu cầu một giai đoạn chuyển đổi, trong đó cơ sở đã canh tác theo đúng yêu cầu hữu cơ nhưng sản phẩm chưa được ghi nhãn hữu cơ. Thời gian chuyển đổi thường tính bằng năm và khác nhau giữa cây hằng năm, cây lâu năm, đồng cỏ và vật nuôi; có thể rút ngắn hoặc kéo dài tùy lịch sử sử dụng đất được chứng minh.

Một số tổ chức chứng nhận cho phép ghi "sản phẩm trong giai đoạn chuyển đổi sang hữu cơ" theo quy định. Đây là thông tin trung thực, không phải điểm trừ: nó cho biết cơ sở đang đi đúng đường. Điều đáng ngờ là ruộng mới đổi cách làm vài tháng đã dán nhãn "hữu cơ 100%".

Phân biệt các cách ghi hay gặp

Đọc kỹ cụm từ trên bao bì, vì mỗi cách ghi mang một mức cam kết khác nhau:

Hữu cơ có nghĩa là an toàn tuyệt đối?

Không. Hữu cơ là tiêu chuẩn về cách sản xuất, không phải giấy đảm bảo không có vi khuẩn hay không có nấm mốc. Rau hữu cơ bón phân chuồng vẫn cần rửa kỹ; gạo hữu cơ cất ẩm vẫn có thể mốc; trứng gà hữu cơ vẫn cần nấu chín. Phần bảo quản và chế biến an toàn vẫn là việc của người mua.

Hữu cơ cũng không đồng nghĩa với "giàu dinh dưỡng hơn" theo nghĩa mạnh. Kết quả nghiên cứu về khác biệt dinh dưỡng còn chưa thống nhất; lợi ích rõ nhất được ghi nhận là giảm phơi nhiễm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật tổng hợp và tác động môi trường. Một sản phẩm hữu cơ thật xứng đáng được trả giá cao vì chi phí và rủi ro mùa vụ của người làm, không cần thổi phồng thêm.

Dấu hiệu cần cảnh giác với nhãn hữu cơ

• Giá rẻ ngang hàng thường, có quanh năm với số lượng lớn, nhất là với rau ăn lá trái vụ.
• Người bán không nói được tổ chức chứng nhận, không đưa được bản chứng nhận.
• Chứng nhận cho một loại cây nhưng dùng cho cả cửa hàng.
• Chứng nhận hữu cơ quốc tế cho vùng nguyên liệu xuất khẩu nhưng sản phẩm bán trong nước lại là lô khác.
• Hàng chiết lẻ, sang túi tại cửa hàng nhưng vẫn ghi hữu cơ mà không có chuỗi hồ sơ.

Mua hàng hữu cơ trong nước: vài câu hỏi đơn giản

Cửa hàng chuyên bán đồ hữu cơ uy tín thường sẵn sàng cho xem bản chứng nhận của từng nhà cung cấp, kể cả thời hạn và phạm vi. Nếu cửa hàng chỉ nói chung chung là "hàng hữu cơ cả", hãy hỏi cụ thể từng sản phẩm.

Với nông trại bán trực tiếp, cách kiểm chứng tốt nhất đôi khi là đến tận nơi: nhìn ruộng có vùng đệm không, có đống phân ủ không, có kho vật tư không, trò chuyện với người làm. Nhiều trang trại hữu cơ nhỏ chào đón khách tham quan vì đó cũng là cách họ xây dựng niềm tin.

Sản phẩm chế biến ghi hữu cơ: gạo, trà, nước mắm, bánh

Với nông sản tươi như rau, quả, chứng nhận chủ yếu nằm ở khâu trang trại. Với sản phẩm chế biến như trà, gạo xát, bột ngũ cốc, nước mắm, bánh kẹo, khâu chế biến cũng phải được chứng nhận: nguyên liệu hữu cơ phải được tách riêng, dây chuyền phải vệ sinh trước khi chạy mẻ hữu cơ nếu dùng chung, phụ gia và chất hỗ trợ chế biến chỉ được dùng loại nằm trong danh mục cho phép của tiêu chuẩn.

Sản phẩm nhiều thành phần chỉ được gọi là hữu cơ khi phần lớn thành phần nông nghiệp là hữu cơ theo ngưỡng của tiêu chuẩn áp dụng; nếu chỉ một vài nguyên liệu hữu cơ thì thường chỉ được ghi trong bảng thành phần. Một hộp bánh ghi "bột gạo hữu cơ" ở mặt trước, trong khi đường, dầu, bột khác đều thường, là cách trình bày cần đọc kỹ.

Với nước mắm, cá biển đánh bắt tự nhiên không phải nông sản trồng trọt nên việc gọi "hữu cơ" phụ thuộc vào tiêu chuẩn cụ thể mà nhà sản xuất được chứng nhận. Khi thấy chữ hữu cơ trên những sản phẩm như vậy, cách hợp lý là hỏi chứng nhận theo tiêu chuẩn nào, tổ chức nào cấp.