Một hũ mật ong, một chai nước mắm hay một túi mít sấy muốn bày bán ở cửa hàng, siêu thị hay lên sàn thường phải có hồ sơ công bố sản phẩm. Đây là cách người sản xuất tự chịu trách nhiệm trước pháp luật về chỉ tiêu an toàn của sản phẩm mình đưa ra thị trường.
Từ khi Nghị định 15/2018/NĐ-CP có hiệu lực, phần lớn thực phẩm chuyển sang cơ chế tự công bố: người sản xuất tự kiểm nghiệm, tự lập hồ sơ, nộp cho cơ quan được chỉ định và được sản xuất, kinh doanh ngay. Một số nhóm đặc biệt vẫn phải đăng ký và chờ cơ quan quản lý xác nhận. Quy định này có thể được sửa đổi, nên trước khi làm hãy tra văn bản hiện hành và hướng dẫn của cơ quan quản lý tỉnh.
Tự công bố hay đăng ký bản công bố
Phần lớn sản vật thông thường thuộc nhóm tự công bố. Nhóm đăng ký bản công bố là những sản phẩm có yêu cầu đặc biệt về sức khoẻ.
| Nhóm | Cơ chế | Ví dụ |
|---|---|---|
| Thực phẩm đã chế biến bao gói sẵn, phụ gia, dụng cụ và bao bì tiếp xúc thực phẩm | Tự công bố | Nước mắm, mứt, trái cây sấy, trà, cà phê, bánh kẹo |
| Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ | Đăng ký bản công bố | Viên sâm, đông trùng hạ thảo dạng viên có công dụng |
| Thực phẩm dinh dưỡng y học, thực phẩm cho chế độ ăn đặc biệt | Đăng ký bản công bố | Sản phẩm dành cho người bệnh |
| Sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ đến 36 tháng tuổi | Đăng ký bản công bố | Bột ăn dặm |
| Phụ gia hỗn hợp có công dụng mới, phụ gia chưa có trong danh mục | Đăng ký bản công bố | Ít gặp với hộ sản xuất |
Ai được miễn tự công bố
Nghị định 15/2018/NĐ-CP miễn tự công bố cho một số trường hợp, như sản phẩm, nguyên liệu sản xuất chỉ dùng để sản xuất hàng xuất khẩu hoặc phục vụ sản xuất nội bộ của chính cơ sở, không tiêu thụ trong nước. Nông sản tươi sống chưa qua chế biến bán ra thị trường cũng không thuộc diện tự công bố như thực phẩm bao gói.
Cần phân biệt: chuối, xoài, rau tươi bán ở chợ không cần công bố; nhưng khi đã sấy, đóng túi, dán nhãn, đó là thực phẩm chế biến bao gói sẵn. Mật ong lọc đóng chai, gạo đóng túi có nhãn, cá khô đóng gói hút chân không đều nên được xem xét theo nhóm thực phẩm bao gói.
Khi không chắc sản phẩm của mình thuộc nhóm nào, hãy mô tả cụ thể sản phẩm, cách chế biến, bao gói, rồi hỏi cơ quan tiếp nhận hồ sơ công bố ở tỉnh. Họ thường trả lời rõ hơn các bài viết chung trên mạng.
Phiếu kết quả kiểm nghiệm: phần quan trọng nhất
Phiếu phải còn hạn. Theo quy định hiện hành, phiếu kết quả kiểm nghiệm trong hồ sơ tự công bố phải còn hiệu lực trong vòng 12 tháng tính đến ngày nộp hồ sơ.
Phòng kiểm nghiệm phải đủ điều kiện. Phiếu phải do phòng kiểm nghiệm được cơ quan có thẩm quyền chỉ định hoặc phòng đã được công nhận phù hợp tiêu chuẩn ISO/IEC 17025 cấp. Phiếu của phòng không đủ điều kiện sẽ không được chấp nhận.
Chỉ tiêu phải đúng nhóm sản phẩm. Chỉ tiêu an toàn cần kiểm thường gồm vi sinh vật, kim loại nặng, độc tố vi nấm, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hay thuốc thú y tuỳ loại, theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia hoặc quy định của Bộ Y tế cho nhóm đó. Ví dụ, nước mắm có quy chuẩn và tiêu chuẩn riêng, trái cây sấy, mật ong cũng có yêu cầu riêng. Nên nhờ phòng kiểm nghiệm tư vấn bộ chỉ tiêu trước khi gửi mẫu.
Mẫu gửi phải là sản phẩm thật. Một số cơ sở gửi mẫu làm kỹ riêng để kiểm nghiệm, rồi sản xuất đại trà kém hơn. Khi bị lấy mẫu hậu kiểm trên thị trường và không đạt, cơ sở chịu trách nhiệm theo hồ sơ mình đã công bố.
Các bước tự công bố một sản phẩm
Quy trình chung theo Nghị định 15/2018/NĐ-CP; mẫu bản tự công bố có trong phụ lục của nghị định.
- Hoàn thiện công thức, quy trình và bao bì ổn định trước khi kiểm nghiệm, tránh thay đổi sau khi đã công bố.
- Liên hệ phòng kiểm nghiệm đủ điều kiện, thống nhất bộ chỉ tiêu, gửi mẫu và nhận phiếu kết quả.
- Điền bản tự công bố theo mẫu: thông tin tổ chức, cá nhân; tên sản phẩm, thành phần, thời hạn sử dụng, quy cách bao gói, chất liệu bao bì; các chỉ tiêu an toàn công bố; yêu cầu về ghi nhãn.
- Nộp hồ sơ cho cơ quan do Ủy ban nhân dân tỉnh chỉ định, trực tiếp hoặc qua cổng dịch vụ công; đồng thời đăng tải công khai theo quy định.
- Sau khi nộp, cơ sở được quyền sản xuất, kinh doanh sản phẩm và tự chịu trách nhiệm về an toàn.
- Khi thay đổi thành phần, tên sản phẩm hoặc chỉ tiêu an toàn, phải tự công bố lại; lưu hồ sơ để xuất trình khi bị kiểm tra.
Lỗi hay gặp khiến hồ sơ bị yêu cầu làm lại
Cơ quan tiếp nhận hậu kiểm và có thể yêu cầu sửa, bổ sung. Những lỗi dưới đây gặp nhiều ở hộ và hợp tác xã nhỏ.
- Phiếu kiểm nghiệm quá 12 tháng hoặc của phòng không đủ điều kiện.
- Thiếu chỉ tiêu bắt buộc theo quy chuẩn của nhóm sản phẩm, ví dụ thiếu kim loại nặng với thuỷ sản khô.
- Tên sản phẩm trên bản công bố khác với tên trên nhãn và trên phiếu kiểm nghiệm.
- Ghi công dụng chữa bệnh, hỗ trợ điều trị cho thực phẩm thông thường, là điều không được phép.
- Thành phần ghi không khớp với thực tế, như ghi mật ong nguyên chất trong khi có pha đường.
- Thời hạn sử dụng tự đặt quá dài, không có căn cứ thử nghiệm bảo quản.
Đọc bộ chỉ tiêu cho đúng nhóm sản phẩm
Mỗi nhóm sản phẩm có quy chuẩn kỹ thuật quốc gia hoặc quy định riêng về giới hạn vi sinh vật, kim loại nặng, độc tố vi nấm, phụ gia. Ví dụ, thuỷ sản khô thường được kiểm vi sinh và kim loại nặng như chì, cadimi, thuỷ ngân; sản phẩm từ ngũ cốc, đậu, lạc dễ bị kiểm độc tố vi nấm như aflatoxin; mật ong có thể được kiểm thêm dư lượng kháng sinh. Phòng kiểm nghiệm sẽ đối chiếu sản phẩm với văn bản phù hợp.
Ngoài chỉ tiêu an toàn, nhiều cơ sở kiểm thêm chỉ tiêu chất lượng để in lên nhãn hoặc dùng khi bán hàng, như độ đạm của nước mắm, độ ẩm của mật ong, hàm lượng cafein của cà phê. Những con số này không bắt buộc trong hồ sơ tự công bố, nhưng nếu đã ghi lên nhãn thì phải đúng và chứng minh được.
Nếu sản phẩm có phụ gia như chất bảo quản, chất tạo màu, chất tạo ngọt, cần kiểm tra phụ gia đó có trong danh mục được phép dùng cho nhóm thực phẩm đó không và hàm lượng có trong giới hạn không. Nhiều hồ sơ của cơ sở nhỏ bị yêu cầu sửa vì dùng phụ gia mua trôi nổi, không rõ tên và mã số.
Sau khi công bố: hậu kiểm và trách nhiệm
Cơ chế tự công bố trao quyền cho người sản xuất nhưng đi kèm trách nhiệm. Cơ quan quản lý có thể lấy mẫu sản phẩm trên thị trường để kiểm nghiệm đối chiếu với hồ sơ. Nếu kết quả không đạt, cơ sở có thể bị xử phạt, buộc thu hồi sản phẩm, và trong trường hợp nghiêm trọng bị đình chỉ.
Vì vậy nên lưu mẫu từng lô sản xuất, ghi ngày sản xuất, nguyên liệu dùng cho lô đó. Khi có khiếu nại, mẫu lưu và sổ ghi chép giúp cơ sở chứng minh lô của mình đạt hoặc khoanh vùng lô có vấn đề để thu hồi, thay vì phải thu hồi toàn bộ.
Câu hỏi thường gặp
Tự công bố xong có phải chờ cơ quan nhà nước duyệt không?
Không. Với sản phẩm thuộc diện tự công bố, sau khi nộp hồ sơ và đăng tải công khai, cơ sở được sản xuất, kinh doanh ngay. Cơ quan quản lý sẽ hậu kiểm.
Một cơ sở làm năm loại mứt thì phải công bố mấy lần?
Mỗi sản phẩm có thành phần, tên gọi khác nhau thường cần hồ sơ riêng kèm phiếu kiểm nghiệm riêng. Hỏi phòng kiểm nghiệm cách gom mẫu hợp lý để tiết kiệm chi phí.
Chi phí kiểm nghiệm một sản phẩm khoảng bao nhiêu?
Chi phí phụ thuộc số chỉ tiêu và phòng kiểm nghiệm, có thể chênh nhau nhiều. Hãy xin báo giá từ vài phòng đủ điều kiện, so cả bộ chỉ tiêu chứ không chỉ so giá tổng.
Hạn sử dụng sản phẩm do ai quyết định?
Người sản xuất tự quyết định và chịu trách nhiệm. Nên có căn cứ như thử nghiệm bảo quản, theo dõi mẫu lưu theo thời gian, thay vì chép hạn của sản phẩm khác.
Có cần tự công bố lại hằng năm không?
Không bắt buộc công bố lại hằng năm nếu sản phẩm không thay đổi, nhưng cơ sở nên kiểm nghiệm định kỳ để chủ động kiểm soát chất lượng và có số liệu khi bị kiểm tra.
