Không ít cơ sở làm sản vật dựng được tên tuổi sau nhiều năm, rồi phát hiện tên đó đã bị người khác đăng ký nhãn hiệu. Khi ấy, chính cơ sở gốc có thể bị yêu cầu ngừng dùng tên của mình. Ở Việt Nam, quyền đối với nhãn hiệu chủ yếu xác lập qua đăng ký, và áp dụng nguyên tắc ai nộp đơn hợp lệ trước thì được ưu tiên.
Với sản vật, câu chuyện phức tạp hơn vì có nhiều loại tên: tên riêng của cơ sở, tên chung của cả làng nghề, tên vùng gắn với chất lượng đặc thù. Mỗi loại có cơ chế bảo hộ riêng là nhãn hiệu, nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận và chỉ dẫn địa lý. Phần dưới đây giải thích sự khác nhau ở mức dễ hiểu; thủ tục cụ thể tra trên trang của Cục Sở hữu trí tuệ hoặc hỏi tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp.
Bốn loại tên được bảo hộ
Các khái niệm dưới đây đều được quy định trong Luật Sở hữu trí tuệ. Bảng giản lược để phân biệt nhanh.
| Loại | Ai sở hữu | Ai được dùng | Ví dụ dạng |
|---|---|---|---|
| Nhãn hiệu thông thường | Cá nhân, hộ, doanh nghiệp, hợp tác xã đăng ký | Chủ sở hữu và người được chủ sở hữu cho phép | Tên riêng của một cơ sở làm mắm |
| Nhãn hiệu tập thể | Tổ chức tập thể như hợp tác xã, hội | Các thành viên theo quy chế sử dụng | Tên chung của các hộ trong một làng nghề |
| Nhãn hiệu chứng nhận | Tổ chức có chức năng kiểm soát, chứng nhận | Tổ chức, cá nhân có sản phẩm đáp ứng tiêu chí và được cho phép | Tên vùng kèm tiêu chí chất lượng do một tổ chức chứng nhận |
| Chỉ dẫn địa lý | Nhà nước | Tổ chức, cá nhân sản xuất trong vùng, đáp ứng điều kiện, được cho phép | Tên địa danh gắn với chất lượng đặc thù của vùng |
Vì sao nên đăng ký sớm
Nguyên tắc nộp đơn đầu tiên có nghĩa là người đầu tiên nộp đơn hợp lệ cho một nhãn hiệu sẽ được xem xét trước, dù người khác đã dùng tên đó lâu hơn. Pháp luật có một số ngoại lệ, như nhãn hiệu nổi tiếng hay nộp đơn với dụng ý xấu, nhưng chứng minh những điều này tốn thời gian, chi phí và không chắc thắng.
Quy trình thẩm định đơn nhãn hiệu thường kéo dài, có thể nhiều tháng tới hơn một năm hoặc lâu hơn tuỳ khối lượng đơn và việc có bị phản đối hay không. Vì thời gian chờ dài, nên nộp đơn ngay khi đã chốt tên và logo, trước khi in bao bì số lượng lớn hay đầu tư quảng bá.
Một lợi ích ít được nhắc: khi lên sàn thương mại điện tử, vào siêu thị hay xuất khẩu, đối tác ngày càng hỏi về quyền sở hữu nhãn hiệu. Có giấy chứng nhận đăng ký giúp cơ sở chứng minh mình là chủ thật, xử lý được hàng nhái dùng tên mình trên sàn.
Chỉ dẫn địa lý không phải của riêng ai
Thuộc sở hữu Nhà nước. Chỉ dẫn địa lý được bảo hộ cho sản phẩm có danh tiếng, chất lượng hoặc đặc tính chủ yếu do điều kiện địa lý của vùng quyết định. Quyền sở hữu thuộc về Nhà nước; cơ quan được giao quản lý thường là chính quyền địa phương.
Người sản xuất trong vùng được dùng khi đủ điều kiện. Tổ chức, cá nhân sản xuất sản phẩm trong vùng địa lý, đáp ứng các điều kiện về chất lượng, quy trình, và được cơ quan quản lý cho phép thì được sử dụng chỉ dẫn địa lý trên sản phẩm.
Không thể đăng ký tên vùng làm nhãn hiệu riêng. Một cơ sở không được độc chiếm tên địa danh đã là chỉ dẫn địa lý. Tên riêng của cơ sở có thể đăng ký nhãn hiệu, đi kèm với việc sử dụng chỉ dẫn địa lý nếu đủ điều kiện.
Hỏi ai. Muốn dùng chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm của mình, hãy hỏi cơ quan quản lý chỉ dẫn địa lý ở địa phương, thường là Sở Khoa học và Công nghệ hoặc đơn vị được Ủy ban nhân dân tỉnh giao.
Các bước đăng ký nhãn hiệu thông thường
Khung chung của quy trình. Biểu mẫu, phí và cách nộp đơn trực tuyến tra trên trang của Cục Sở hữu trí tuệ.
- Chốt tên và logo; tránh tên chỉ mô tả sản phẩm hoặc chỉ là tên địa danh, vì loại này khó được bảo hộ.
- Tra cứu sơ bộ trên cơ sở dữ liệu nhãn hiệu trực tuyến của Cục Sở hữu trí tuệ xem đã có nhãn trùng hoặc tương tự cho cùng nhóm sản phẩm chưa.
- Xác định nhóm sản phẩm theo bảng phân loại quốc tế Nice; thực phẩm có thể rơi vào nhiều nhóm khác nhau, ví dụ cà phê và trà khác nhóm với thuỷ sản chế biến.
- Chuẩn bị tờ khai, mẫu nhãn hiệu, danh mục sản phẩm, nộp đơn trực tiếp, qua bưu điện hoặc trực tuyến và nộp phí.
- Theo dõi đơn qua các giai đoạn thẩm định hình thức, công bố đơn, thẩm định nội dung; trả lời đúng hạn khi có thông báo.
- Nhận văn bằng bảo hộ, nhớ gia hạn khi hết hiệu lực; văn bằng nhãn hiệu có hiệu lực 10 năm và có thể gia hạn nhiều lần.
Những lỗi hay gặp với tên sản vật
Một số cách đặt tên phổ biến trong làng nghề lại khiến việc bảo hộ khó khăn.
- Đặt tên chỉ gồm địa danh và tên sản phẩm, kiểu tên làng ghép tên món, rất khó được bảo hộ làm nhãn hiệu riêng.
- Dùng tên giống hệt hoặc na ná một nhãn hiệu đã đăng ký cho cùng loại sản phẩm.
- Để người thiết kế logo hoặc người quen đứng tên đơn, về sau tranh chấp quyền sở hữu.
- Hợp tác xã dùng tên chung nhưng không có quy chế sử dụng, thành viên rời đi vẫn dùng tên.
- Chỉ đăng ký một nhóm sản phẩm, khi mở rộng sang sản phẩm khác thì tên đã bị người khác đăng ký.
- Quên gia hạn văn bằng khi hết hiệu lực.
Nhãn hiệu tập thể cho làng nghề, hợp tác xã
Ở nhiều địa phương, nhãn hiệu tập thể được dùng cho sản phẩm của cả một làng nghề hoặc vùng sản xuất, do hợp tác xã hoặc hội nghề nghiệp đứng tên. Điều quan trọng nhất của nhãn hiệu tập thể là quy chế sử dụng: ai được dùng, phải đáp ứng tiêu chí gì, ai kiểm soát, vi phạm thì xử lý thế nào.
Có nhãn hiệu tập thể mà không kiểm soát chất lượng thì chỉ một vài hộ làm ẩu cũng đủ làm hỏng danh tiếng chung. Ngược lại, nếu quy chế quá chặt, ít hộ tham gia, nhãn hiệu không đủ sức lan toả. Các hộ nên cùng bàn và thống nhất quy chế ngay từ khi chuẩn bị hồ sơ, không để người đứng đầu tự soạn.
Bảo vệ hình ảnh bao bì và tên miền
Ngoài nhãn hiệu, kiểu dáng bao bì đặc trưng như hình dáng hũ, chai cũng có thể được bảo hộ dưới dạng kiểu dáng công nghiệp nếu đáp ứng điều kiện về tính mới. Với cơ sở nhỏ, điều này ít khi cần ngay, nhưng nên biết khi đã đầu tư một mẫu hũ riêng.
Tên miền website và tên tài khoản trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử không phải là nhãn hiệu, nhưng nên đăng ký cùng lúc với nhãn hiệu để tránh người khác chiếm trước. Thống nhất tên ở mọi kênh giúp khách tìm đúng gian hàng thật và giúp xử lý hàng nhái nhanh hơn.
Chi phí và thời gian nên tính trước
Chi phí đăng ký nhãn hiệu gồm phí, lệ phí nhà nước theo số nhóm sản phẩm, cộng phí dịch vụ nếu thuê đại diện. Mức cụ thể nên tra biểu phí hiện hành trên trang của Cục Sở hữu trí tuệ. Hãy cộng khoản này vào kế hoạch ra mắt sản phẩm ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Hộ kinh doanh có được đăng ký nhãn hiệu không?
Được. Cá nhân, hộ kinh doanh, doanh nghiệp, hợp tác xã đều có thể nộp đơn đăng ký nhãn hiệu cho sản phẩm mình sản xuất, kinh doanh.
Đang chờ cấp văn bằng thì có được dùng tên đó không?
Có thể dùng, nhưng chưa có văn bằng thì quyền chưa được xác lập đầy đủ. Nếu đơn bị từ chối vì trùng với nhãn có trước, cơ sở có thể phải đổi tên. Vì vậy nên tra cứu kỹ trước khi đầu tư bao bì.
Đăng ký nhãn hiệu ở Việt Nam có được bảo hộ ở nước ngoài không?
Không. Bảo hộ nhãn hiệu mang tính lãnh thổ. Muốn bảo hộ ở nước khác, phải nộp đơn tại nước đó hoặc qua hệ thống đăng ký quốc tế.
Có cần thuê dịch vụ đại diện sở hữu công nghiệp không?
Không bắt buộc với cá nhân, tổ chức trong nước. Tuy nhiên dịch vụ đại diện giúp tra cứu, phân nhóm và trả lời thông báo của Cục chính xác hơn, nhất là khi tên dễ trùng.
Phát hiện người khác dùng tên mình đã đăng ký thì làm gì?
Thu thập bằng chứng, gửi yêu cầu chấm dứt vi phạm, và có thể đề nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý hoặc yêu cầu sàn thương mại điện tử gỡ sản phẩm vi phạm.
