Nhãn là thứ đầu tiên người mua, cán bộ quản lý thị trường và người thu mua của siêu thị nhìn vào. Một hũ mắm ngon nhưng nhãn chỉ có tên và số điện thoại sẽ bị coi là hàng không rõ nguồn gốc, dù chủ cơ sở làm rất cẩn thận. Ngược lại, nhãn đầy đủ, đúng quy định là cách rẻ nhất để sản phẩm nhỏ trông đáng tin.
Khung pháp lý chính về nhãn là Nghị định 43/2017/NĐ-CP về nhãn hàng hoá, đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 111/2021/NĐ-CP. Thực phẩm còn chịu thêm quy định của pháp luật an toàn thực phẩm về ghi nhãn. Phần dưới đây tóm tắt những nội dung hộ và hợp tác xã hay cần; khi thiết kế bao bì mới, hãy đối chiếu văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan quản lý.
Nội dung bắt buộc trên nhãn thực phẩm
Mọi hàng hoá phải có tên hàng, tên và địa chỉ tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm, xuất xứ. Với thực phẩm, quy định yêu cầu thêm các nội dung dưới đây.
| Nội dung | Ghi thế nào | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Tên hàng hoá | Đúng tên đã công bố, phản ánh bản chất sản phẩm | Tên nhãn khác tên trong hồ sơ công bố |
| Tên, địa chỉ tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm | Tên cơ sở theo đăng ký kinh doanh, địa chỉ đầy đủ | Chỉ ghi tên thương hiệu, không có địa chỉ |
| Xuất xứ hàng hoá | Ghi theo quy định, ví dụ sản xuất tại Việt Nam | Bỏ trống hoặc ghi mơ hồ |
| Định lượng | Khối lượng tịnh hoặc thể tích thực, đơn vị đo hợp pháp | Ghi cả bì, ghi khoảng, ghi sai đơn vị |
| Ngày sản xuất | Theo thứ tự ngày, tháng, năm | Không ghi hoặc ghi kiểu khó đọc |
| Hạn sử dụng | Ghi rõ ngày hoặc khoảng thời gian tính từ ngày sản xuất | Ghi hạn tuỳ ý, không có căn cứ |
| Thành phần hoặc thành phần định lượng | Liệt kê theo thứ tự khối lượng giảm dần, có phụ gia nếu dùng | Bỏ sót phụ gia, đường, chất bảo quản |
| Thông tin, cảnh báo | Cảnh báo dị ứng, đối tượng không nên dùng nếu có | Bỏ qua cảnh báo với sản phẩm có đậu phộng, hải sản |
| Hướng dẫn sử dụng, bảo quản | Cách dùng, nhiệt độ bảo quản, sau khi mở nắp | Không ghi, khách tự để nhiệt độ phòng làm hỏng |
Những chi tiết nhỏ hay bị bắt lỗi
Ngôn ngữ. Nhãn hàng hoá lưu thông trong nước phải có nội dung bắt buộc bằng tiếng Việt. Có thể thêm tiếng nước ngoài, nhưng chữ nước ngoài không được to hơn chữ tiếng Việt theo cách gây hiểu nhầm.
Vị trí và kích thước. Nhãn phải được gắn trên hàng hoá hoặc bao bì thương phẩm, ở vị trí dễ thấy, không bị che khuất. Chữ phải đủ lớn để đọc bằng mắt thường. Một số thông tin như định lượng có yêu cầu riêng về vị trí.
Nhãn phụ. Với hàng nhập khẩu, nhãn phụ tiếng Việt là bắt buộc. Với hàng sản xuất trong nước, nhãn gốc đã phải đủ nội dung; không nên dán đè nhãn phụ để sửa lỗi nhãn gốc.
Bao bì quá nhỏ. Với gói nhỏ không đủ chỗ, quy định cho phép ghi một số nội dung lên tài liệu kèm theo, nhưng một số nội dung tối thiểu vẫn phải có trên nhãn. Đây là chỗ nên hỏi cơ quan quản lý trước khi in hàng loạt.
Câu chữ quảng cáo dễ vi phạm
Lỗi phổ biến nhất của nhãn sản vật là ghi công dụng chữa bệnh. Mật ong trị ho, rượu ngâm bổ thận, trà giảm mỡ máu, tỏi đen chống ung thư là những câu không được phép ghi trên thực phẩm thông thường. Chỉ thực phẩm bảo vệ sức khoẻ đã đăng ký bản công bố mới được ghi công dụng theo nội dung đã được xác nhận, và vẫn phải kèm câu khuyến cáo theo quy định.
Các từ mang tính tuyệt đối như nhất, số một, tốt nhất, sạch tuyệt đối cũng dễ bị coi là quảng cáo sai sự thật nếu không chứng minh được. Từ nguyên chất, không chất bảo quản, hữu cơ phải đúng với thực tế; riêng hữu cơ nên chỉ dùng khi sản phẩm đã có chứng nhận hữu cơ còn hiệu lực theo tiêu chuẩn được công nhận.
Những dấu chứng nhận như OCOP, VietGAP, chỉ dẫn địa lý chỉ được in lên nhãn khi sản phẩm đã được cấp và còn hiệu lực, đúng phạm vi. In dấu OCOP khi mới nộp hồ sơ, in hình chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm làm từ nguyên liệu ngoài vùng là vi phạm, đồng thời làm mất lòng tin của khách.
Quy trình làm nhãn cho một sản phẩm mới
Thứ tự hợp lý giúp tránh in một lô bao bì rồi phải bỏ.
- Chốt tên sản phẩm, thành phần, định lượng và quy cách đóng gói trước, khớp với hồ sơ tự công bố.
- Liệt kê đủ nội dung bắt buộc theo quy định cho nhóm sản phẩm, rồi mới tính tới phần trang trí.
- Thiết kế bản nháp, kiểm tra kích thước chữ, độ tương phản, vị trí thông tin bắt buộc.
- Rà lại toàn bộ câu chữ quảng cáo, bỏ các câu về công dụng chữa bệnh và từ tuyệt đối.
- In thử số lượng nhỏ, dán lên sản phẩm thật, kiểm tra độ bám, khả năng chịu ẩm, chịu lạnh nếu sản phẩm để tủ.
- Nhờ người ngoài đọc thử xem có hiểu cách dùng, cách bảo quản không, rồi mới in số lượng lớn.
Mã vạch, tem truy xuất: có bắt buộc không
Mã số mã vạch không thuộc nội dung bắt buộc trên nhãn theo quy định nhãn hàng hoá, nhưng phần lớn siêu thị, chuỗi cửa hàng yêu cầu để quản lý bán hàng. Cơ sở muốn dùng mã số mã vạch theo hệ thống quốc tế cần đăng ký với tổ chức quản lý mã số mã vạch quốc gia, không tự đặt dãy số.
Tem truy xuất nguồn gốc dạng mã QR cũng không bắt buộc với mọi sản phẩm, nhưng ngày càng được dùng trong OCOP, bán hàng qua sàn và quà tặng doanh nghiệp. Tem chỉ có giá trị khi thông tin phía sau được cập nhật thật, đúng từng lô; một mã QR dẫn tới trang giới thiệu chung chung không giúp gì cho truy xuất.
Một ví dụ giả định: nhãn hũ mắm ruốc
Giả sử một hộ ở Huế làm mắm ruốc đóng hũ 250 g. Nhãn tối thiểu cần: tên sản phẩm như mắm ruốc, tên và địa chỉ hộ kinh doanh theo giấy đăng ký, xuất xứ Việt Nam, khối lượng tịnh 250 g, ngày sản xuất, hạn sử dụng, thành phần như ruốc, muối và các thành phần khác nếu có, hướng dẫn bảo quản như để nơi khô mát, sau khi mở nắp cất ngăn mát, dùng muỗng sạch.
Nếu mắm có thêm đường, ớt, tỏi, hay phụ gia bảo quản, tất cả phải nằm trong danh sách thành phần. Vì ruốc là sản phẩm từ giáp xác, nên thêm thông tin cảnh báo cho người dị ứng hải sản. Phần trang trí như hình sông Hương, tên thương hiệu, câu chuyện gia đình có thể đặt ở mặt trước, nhưng các nội dung bắt buộc không được bị che hay in quá nhỏ ở góc nắp.
Câu chữ như ngon nhất xứ Huế, bổ dưỡng chữa bệnh nên bỏ. Một câu mô tả đơn giản như làm từ ruốc biển, ủ theo cách truyền thống của gia đình đã đủ hấp dẫn nếu đúng sự thật.
Kiểm tra lại trước mỗi đợt in
Mỗi lần đổi công thức, đổi nhà cung cấp nguyên liệu hay đổi khối lượng gói, hãy rà lại nhãn trước khi in đợt mới. Nhiều cơ sở in sẵn hàng nghìn nhãn cũ, rồi tiếp tục dán lên sản phẩm đã đổi thành phần vì tiếc tiền in. Đó là lúc nhãn không còn đúng với hàng bên trong, và rủi ro bị xử phạt cao hơn số tiền in nhãn mới.
Câu hỏi thường gặp
Hạn sử dụng được ghi kiểu dùng tốt nhất trước có được không?
Quy định có các cách ghi hạn sử dụng khác nhau tuỳ loại thực phẩm. Cần ghi rõ ràng, đúng thứ tự ngày, tháng, năm. Hỏi cơ quan quản lý nếu sản phẩm thuộc nhóm có yêu cầu riêng.
Sản phẩm bán ở chợ, gói bằng túi nilon có cần nhãn không?
Hàng bán rời, cân theo yêu cầu người mua có quy định riêng và thường không yêu cầu nhãn như hàng bao gói sẵn. Khi đã đóng gói sẵn để bán, nhãn là bắt buộc.
Có được ghi số điện thoại, trang mạng xã hội trên nhãn không?
Được, đây là thông tin bổ sung. Nhưng không thay được tên và địa chỉ tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm là nội dung bắt buộc.
Ghi thành phần mật ong 100% có được không?
Chỉ khi sản phẩm thật sự chỉ có mật ong, không pha đường, siro hay chất khác, và kết quả kiểm nghiệm phù hợp. Ghi sai thành phần là vi phạm về nhãn và có thể bị xử lý.
Đổi mẫu bao bì có phải công bố lại không?
Nếu chỉ đổi màu sắc, bố cục mà không đổi tên, thành phần, chỉ tiêu, thường không cần công bố lại, nhưng nội dung nhãn mới vẫn phải đúng hồ sơ. Đổi tên hoặc thành phần thì cần công bố lại.
