Chỉ dẫn địa lý là gì? Vì sao chỉ một số sản vật được bảo hộ

Chỉ dẫn địa lý là dấu hiệu cho biết một sản phẩm đến từ một khu vực, địa phương hay vùng lãnh thổ cụ thể, và chất lượng, danh tiếng hoặc đặc tính của nó chủ yếu do điều kiện địa lý ở đó quyết định. Nói giản dị: cái tên gắn với vùng đất, và chỉ hàng làm ra đúng vùng đất ấy, đúng cách mô tả, mới được dùng cái tên đó.

Ở Việt Nam, chỉ dẫn địa lý được bảo hộ theo Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, đã qua các lần sửa đổi, gần nhất năm 2022. Văn bằng do Cục Sở hữu trí tuệ thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ cấp. Nước mắm Phú Quốc là sản phẩm đầu tiên được bảo hộ, từ năm 2001, khi đó còn dùng thuật ngữ “tên gọi xuất xứ hàng hoá”.

Câu hỏi người mua hay đặt ra là vì sao nhiều đặc sản nổi tiếng lại không có chỉ dẫn địa lý. Câu trả lời nằm ở điều kiện bảo hộ và ở quá trình đăng ký khá công phu.

Ba điều kiện để một sản vật được bảo hộ

Có nguồn gốc từ một khu vực địa lý xác định. Khu vực được khoanh rõ ranh giới trên bản đồ kèm hồ sơ, có khi chỉ gồm vài xã, có khi trải trên nhiều huyện cũ. Hàng làm ngoài ranh giới đó không được dùng tên, dù cách vài cây số.

Có danh tiếng, chất lượng hoặc đặc tính riêng. Danh tiếng phải được người tiêu dùng biết tới; chất lượng, đặc tính phải được mô tả bằng chỉ tiêu cảm quan, lý hoá, có thể đo được, chứ không chỉ là lời khen.

Đặc tính đó chủ yếu do điều kiện địa lý quyết định. Điều kiện địa lý gồm yếu tố tự nhiên như đất, nước, khí hậu, độ cao và yếu tố con người như kỹ thuật truyền thống. Phải chỉ ra được mối liên hệ: vì vùng đó mà sản phẩm có đặc tính đó.

Ai sở hữu, ai quản lý, ai được dùng

Điểm khác căn bản giữa chỉ dẫn địa lý và nhãn hiệu là chủ sở hữu chỉ dẫn địa lý là Nhà nước. Không cá nhân hay doanh nghiệp nào được độc quyền cái tên “cà phê Buôn Ma Thuột” hay “vải thiều Lục Ngạn”. Quyền đăng ký thuộc về Nhà nước; Nhà nước có thể cho phép tổ chức đại diện người sản xuất hoặc cơ quan quản lý ở địa phương đứng ra đăng ký.

Sau khi được cấp văn bằng, chỉ dẫn địa lý được giao cho một tổ chức quản lý, thường là Uỷ ban nhân dân tỉnh hoặc cơ quan được tỉnh giao như Sở Khoa học và Công nghệ, có khi là hội sản xuất. Tổ chức quản lý ban hành quy chế, kiểm soát chất lượng, và xác định ai được dùng chỉ dẫn địa lý.

Người được dùng là tổ chức, cá nhân sản xuất sản phẩm trong khu vực địa lý, đáp ứng các tính chất, chất lượng đặc thù đã mô tả. Trên thực tế, họ thường phải đăng ký với tổ chức quản lý và được cấp tem, nhãn hoặc mã truy xuất riêng của chỉ dẫn địa lý.

Một chỉ dẫn địa lý ra đời qua những bước nào

Quá trình thường kéo dài vài năm, cần sự tham gia của nhà khoa học, chính quyền và người sản xuất. Khung chung như sau:

1. Khảo sát và nghiên cứu. Xác định đặc tính của sản phẩm, đo đạc chỉ tiêu, so sánh với sản phẩm cùng loại vùng khác, tìm mối liên hệ với điều kiện địa lý.
2. Khoanh vùng. Lập bản đồ khu vực địa lý tương ứng với chỉ dẫn địa lý, thường dựa trên điều kiện đất đai, khí hậu và vùng sản xuất truyền thống.
3. Lập hồ sơ. Hồ sơ gồm tờ khai, bản mô tả tính chất và chất lượng đặc thù, bản đồ khu vực, tài liệu chứng minh danh tiếng.
4. Nộp đơn và thẩm định. Cục Sở hữu trí tuệ thẩm định hình thức, công bố đơn, thẩm định nội dung.
5. Cấp giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý. Văn bằng có hiệu lực vô thời hạn kể từ ngày cấp, miễn các điều kiện bảo hộ còn được duy trì.
6. Quản lý sau cấp bằng. Tổ chức quản lý ban hành quy chế, cấp quyền sử dụng, kiểm soát chất lượng, xử lý vi phạm.

Vì sao nhiều đặc sản nổi tiếng chưa có chỉ dẫn địa lý

Thiếu chỉ dẫn địa lý không có nghĩa sản vật kém. Những lý do hay gặp:

• Sản phẩm phổ biến ở nhiều vùng, khó chứng minh đặc tính riêng gắn với một khu vực.
• Chưa có nghiên cứu đủ để mô tả chỉ tiêu chất lượng và mối liên hệ với điều kiện địa lý.
• Địa phương chọn hướng đăng ký nhãn hiệu tập thể hoặc nhãn hiệu chứng nhận, thủ tục phù hợp hơn với quy mô sản xuất.
• Tên gọi đã trở thành tên chung cho một loại hàng; theo luật, tên chung không được bảo hộ làm chỉ dẫn địa lý.
• Hồ sơ đang trong quá trình xây dựng hoặc thẩm định.

Bản mô tả và bản đồ: hai tài liệu quan trọng nhất trong hồ sơ

Bản mô tả tính chất, chất lượng đặc thù. Đây là văn bản nêu sản phẩm phải như thế nào: hình dáng, kích thước, màu sắc, mùi vị, chỉ tiêu lý hoá như độ ngọt, độ đạm, hàm lượng tinh dầu. Khi có tranh chấp hay kiểm tra, người ta đối chiếu với bản mô tả này chứ không đối chiếu với lời quảng cáo.

Bản đồ khu vực địa lý. Bản đồ khoanh ranh giới vùng được dùng chỉ dẫn địa lý, thường theo đơn vị hành chính cấp xã tại thời điểm lập hồ sơ. Vùng có thể không trùng với ranh giới huyện hay tỉnh.

Có thể sửa đổi. Chủ văn bằng có quyền yêu cầu sửa đổi bản mô tả hoặc khu vực địa lý khi có căn cứ, ví dụ mở rộng vùng trồng có điều kiện tương đương. Việc sửa đổi phải qua thẩm định của Cục Sở hữu trí tuệ.

Chỉ dẫn địa lý bảo đảm gì cho người mua

Với người mua, chỉ dẫn địa lý chủ yếu bảo đảm hai điều. Một là nguồn gốc: sản phẩm được làm trong khu vực đã khoanh định. Hai là tính chất đặc thù đã mô tả trong hồ sơ, như kích thước quả, độ ngọt, màu nước, hương vị, được kiểm soát theo quy chế của tổ chức quản lý.

Nhưng chỉ dẫn địa lý không tự động bảo đảm từng lô hàng ngoài chợ. Cái tên vùng bị dùng tràn lan trên bao bì, và người bán không phải ai cũng được phép dùng. Muốn được hưởng lợi từ bảo hộ, người mua cần mua đúng hàng mang tem, mã của chỉ dẫn địa lý, hoặc mua từ cơ sở đã được tổ chức quản lý cho phép.

Chỉ dẫn địa lý cũng không phải là chứng nhận an toàn thực phẩm hay chứng nhận hữu cơ. Một sản phẩm trong vùng chỉ dẫn địa lý vẫn phải tuân thủ các quy định an toàn thực phẩm như mọi sản phẩm khác.