39 chỉ dẫn địa lý Việt Nam được bảo hộ ở EU: ý nghĩa và chiều ngược lại

Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu, thường gọi là EVFTA, có hiệu lực từ ngày 1/8/2020. Ngoài thuế quan, hiệp định có một chương về sở hữu trí tuệ, trong đó phụ lục liệt kê 39 chỉ dẫn địa lý của Việt Nam và 169 chỉ dẫn địa lý của EU được hai bên cam kết bảo hộ.

Với người sản xuất trong nước, đây là tấm khiên chống việc tên vùng bị dùng trên hàng làm ở nơi khác khi vào thị trường châu Âu. Với người mua ở Việt Nam, chiều ngược lại cũng đáng biết: những cái tên như Champagne hay Parmigiano Reggiano trên kệ siêu thị không phải tên chung mà là chỉ dẫn địa lý được bảo hộ.

39 chỉ dẫn địa lý Việt Nam gồm những gì

Danh sách 39 chỉ dẫn địa lý Việt Nam trong phụ lục EVFTA chủ yếu là nông sản và thực phẩm. Theo tổng hợp của các cơ quan xúc tiến thương mại, rau quả chiếm gần một nửa, tiếp theo là sản phẩm cây công nghiệp và chế biến, rồi đến thuỷ sản và sản phẩm chế biến từ thuỷ sản.

Trong đó có những tên quen thuộc như nước mắm Phú Quốc, bưởi Phúc Trạch, và nhiều sản vật trái cây, chè, cà phê, gia vị nổi tiếng khác. Nước mắm Phú Quốc đặc biệt ở chỗ đã được EU công nhận bảo hộ từ trước khi có hiệp định, là sản phẩm đầu tiên của Việt Nam có tên trong hệ thống bảo hộ của EU.

Danh sách đầy đủ nằm trong Phụ lục 12-A của Chương 12 hiệp định. Khi cần biết một sản vật cụ thể có trong danh sách hay không, nên tra văn bản hiệp định hoặc tài liệu của Bộ Công Thương, Cục Sở hữu trí tuệ, tránh dựa vào bài quảng cáo.

Bảo hộ ở EU nghĩa là gì

Không phải đăng ký lại từng nước. Chỉ dẫn địa lý trong phụ lục được bảo hộ tại các nước thành viên EU theo cam kết của hiệp định, không phải làm thủ tục riêng ở từng nước.

Chống dùng tên trên hàng không đúng vùng. Hàng làm ở nơi khác không được dùng tên chỉ dẫn địa lý đó tại EU, kể cả khi thêm chữ “kiểu”, “loại”, “phong cách”, theo mức bảo hộ mà hiệp định quy định cho các chỉ dẫn địa lý trong danh sách.

Không thay cho quy định nhập khẩu. Được bảo hộ tên không có nghĩa được miễn kiểm tra an toàn thực phẩm, dư lượng, kiểm dịch. Hàng vào EU vẫn phải đáp ứng đầy đủ quy định của thị trường này, vốn rất chặt với nông sản.

Cơ hội định giá cao hơn. Tên được bảo hộ giúp sản phẩm khác biệt với hàng cùng loại, có cơ sở để bán giá cao hơn nếu chất lượng ổn định. Nhưng lợi ích chỉ đến khi có người sản xuất đủ năng lực đáp ứng thị trường.

Chiều ngược lại: 169 chỉ dẫn địa lý EU tại Việt Nam

Hiệp định cũng buộc Việt Nam bảo hộ 169 chỉ dẫn địa lý của EU, phần lớn là rượu vang, rượu mạnh, phô mai, thịt nguội, dầu ô liu. Một số tên quen thuộc với người mua ở Việt Nam là Champagne cho rượu vang sủi bọt vùng Champagne của Pháp, Cognac cho rượu mạnh vùng Cognac, Parmigiano Reggiano cho phô mai của vùng ở Ý.

Hệ quả thực tế: tại Việt Nam, sản phẩm không có nguồn gốc từ vùng đó không được dùng các tên này. Rượu vang sủi làm ở nơi khác phải dùng tên khác, dù làm theo phương pháp tương tự. Hiệp định có một số điều khoản chuyển tiếp cho vài tên cụ thể đã được dùng phổ biến trước đó.

Với người mua, đây là quy tắc dễ nhớ: thấy tên vùng của châu Âu trên chai rượu hay miếng phô mai, sản phẩm phải đến từ đúng vùng đó. Gặp hàng ghi tên ấy mà xuất xứ ở nơi khác, đó là dấu hiệu bất thường.

Người mua ở Việt Nam gặp chỉ dẫn địa lý EU ở đâu

Quầy rượu vang và rượu mạnh. Đây là nhóm có nhiều chỉ dẫn địa lý EU nhất. Tên vùng trên nhãn như Champagne, Cognac, Bordeaux cho biết nguồn gốc, đồng thời là căn cứ để phân biệt với hàng làm ở nơi khác. Đồ uống có cồn cần dùng có trách nhiệm, không lái xe sau khi uống.

Quầy phô mai, thịt nguội. Phô mai, giăm bông mang tên vùng ở các siêu thị lớn thường là hàng nhập từ đúng vùng đó, có nhãn phụ tiếng Việt ghi xuất xứ.

Dầu ô liu và các sản phẩm khác. Một số loại dầu ô liu, giấm, đồ ngọt cũng có chỉ dẫn địa lý; nhãn phụ tiếng Việt và nước xuất xứ là điểm cần đối chiếu.

Đọc nhãn phụ. Hàng nhập khẩu bán tại Việt Nam phải có nhãn phụ tiếng Việt, ghi xuất xứ và đơn vị nhập khẩu. Tên vùng châu Âu đi kèm xuất xứ không phải nước đó là điều bất thường.

Người sản xuất trong nước nên biết gì

Đối với hợp tác xã, doanh nghiệp làm sản vật có chỉ dẫn địa lý, cơ hội từ EVFTA chỉ thành hiện thực khi chuẩn bị đủ:

• Được tổ chức quản lý cho phép sử dụng chỉ dẫn địa lý và có hồ sơ chứng minh hàng đến từ đúng vùng.
• Đáp ứng quy định của EU về an toàn thực phẩm, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng, vi sinh; đây thường là rào cản lớn nhất.
• Có hệ thống truy xuất nguồn gốc theo lô, vì nhà nhập khẩu châu Âu thường đòi hỏi.
• Ổn định sản lượng và chất lượng giữa các lô hàng, tránh tình trạng mẫu chào hàng tốt nhưng lô thật không đều.
• Theo dõi các trường hợp tên vùng của mình bị dùng sai tại thị trường EU để thông báo cho cơ quan chức năng.

Điều ít được nói: bảo hộ chưa phải là bán được

Được bảo hộ tại EU không có nghĩa sản phẩm tự động xuất hiện trên kệ siêu thị châu Âu. Nhiều chỉ dẫn địa lý trong danh sách vẫn chủ yếu bán trong nước, vì quy mô sản xuất nhỏ, chi phí đáp ứng tiêu chuẩn cao, hoặc chưa có đối tác phân phối.

Giá trị lớn nhất của việc bảo hộ có khi nằm ở phía phòng thủ: ngăn người khác dùng tên vùng của Việt Nam trước khi người sản xuất Việt Nam kịp đưa hàng sang. Còn để biến cái tên thành doanh thu, vẫn cần chất lượng ổn định, truy xuất được và kênh bán hàng, những việc nằm ngoài phạm vi của hiệp định.