Đi chợ ở Đồng Nai, bạn có thể mua được bưởi da xanh. Ở Bắc Giang cũ, nay là Bắc Ninh, có vườn trồng xoài cát Hoà Lộc. Nhãn lồng được trồng ở nhiều tỉnh đồng bằng Bắc Bộ. Những quả ấy không giả: đúng giống, có khi chăm rất kỹ. Nhưng chúng không phải là sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý.
Lý do là tên giống và tên vùng được bảo hộ là hai khái niệm khác nhau, dù nhiều khi trùng chữ. Hiểu chỗ này giúp người mua không bị lừa bởi những lời quảng cáo nửa đúng nửa sai, đồng thời không vô tình gọi hàng tốt của vùng khác là hàng giả.
Giống là gì, chỉ dẫn địa lý là gì
Giống cây trồng là một quần thể cây có đặc điểm di truyền ổn định, nhân giống ra vẫn giữ được đặc điểm. Giống có thể mang tên vùng nơi nó được phát hiện hoặc chọn lọc, như xoài cát Hoà Lộc gắn với xã Hoà Lộc, hay bưởi Năm Roi. Khi cây giống được ghép, chiết và bán đi, giống đó lan ra nhiều nơi.
Chỉ dẫn địa lý thì gắn với một khu vực địa lý cụ thể: sản phẩm phải được trồng, sản xuất trong vùng đó và có đặc tính chủ yếu do điều kiện vùng đó tạo ra. Cùng một giống, trồng ở đất, nước, khí hậu khác có thể cho quả khác về độ ngọt, mùi, độ dày vỏ, thời gian bảo quản.
Nói ngắn gọn: giống đi theo cây, chỉ dẫn địa lý đi theo đất. Một cây xoài cát Hoà Lộc trồng ở tỉnh khác vẫn là giống xoài cát Hoà Lộc, nhưng quả của nó không được bán dưới chỉ dẫn địa lý “Hoà Lộc”.
Vài trường hợp hay gây nhầm
Bảng dưới minh hoạ sự khác nhau giữa tên giống và chỉ dẫn địa lý ở một số sản vật quen thuộc. Phạm vi khu vực địa lý cụ thể theo hồ sơ của từng chỉ dẫn địa lý.
| Cách gọi ngoài chợ | Là tên giống | Chỉ dẫn địa lý liên quan | Hiểu thế nào |
|---|---|---|---|
| Xoài cát Hoà Lộc | Có, giống trồng ở nhiều tỉnh | Hoà Lộc, vùng thuộc Tiền Giang cũ, nay là Đồng Tháp | Chỉ quả trong vùng đã khoanh định, được phép dùng mới là hàng chỉ dẫn địa lý |
| Bưởi da xanh | Có, trồng khắp miền Nam và một số nơi miền Bắc | Bến Tre, nay thuộc Vĩnh Long | Bưởi da xanh Bến Tre là chỉ dẫn địa lý; bưởi da xanh nơi khác chỉ là đúng giống |
| Bưởi Năm Roi | Có | Bình Minh, Vĩnh Long | Bưởi Năm Roi trồng ngoài vùng Bình Minh không mang chỉ dẫn địa lý này |
| Nhãn lồng | Tên nhóm giống nhãn | Hưng Yên | Nhãn lồng trồng ở tỉnh khác không phải nhãn lồng Hưng Yên |
| Vải thiều | Tên giống vải | Lục Ngạn, Thanh Hà | Vải thiều có ở nhiều nơi; chỉ hai vùng này có chỉ dẫn địa lý được nhắc nhiều nhất |
Vì sao cùng giống mà quả khác nhau
Đất. Thành phần khoáng, độ chua, độ thoát nước ảnh hưởng tới độ ngọt và hương. Bưởi trồng trên đất phù sa ven sông thường mọng nước hơn bưởi trồng trên đất đồi.
Nước và độ mặn. Vùng ven biển, cửa sông có độ mặn theo mùa ảnh hưởng tới vị và độ dày vỏ của nhiều loại quả có múi.
Khí hậu, biên độ nhiệt. Chênh lệch nhiệt độ ngày đêm giúp tích luỹ đường; vùng núi cao, cao nguyên cho cam, xoài có vị riêng so với đồng bằng.
Kỹ thuật canh tác truyền thống. Cách tỉa cành, xử lý ra hoa, thời điểm thu hái được truyền qua nhiều đời ở vùng gốc, góp phần tạo nên đặc tính được mô tả trong hồ sơ.
Trồng đúng giống ở vùng khác có sai không
Hoàn toàn không sai. Nhân giống tốt ra các vùng là chuyện bình thường của nông nghiệp. Nhiều vùng mới trồng xoài cát Hoà Lộc, bưởi da xanh đạt chất lượng rất cao, có khi được chứng nhận VietGAP, OCOP với tên sản phẩm của vùng mình.
Cái sai chỉ xuất hiện khi người bán dùng tên chỉ dẫn địa lý cho quả trồng ngoài vùng, hoặc cố ý trình bày để người mua hiểu nhầm là hàng từ vùng gốc. Ghi trung thực “bưởi da xanh trồng tại Đồng Nai” là hợp lệ và minh bạch; ghi “bưởi da xanh Bến Tre” cho quả Đồng Nai thì không.
Với người mua, quả đúng giống ở vùng khác có thể là lựa chọn tốt, nhất là khi giá mềm hơn và độ tươi tốt hơn do gần nơi tiêu thụ. Điều quan trọng là biết mình đang mua gì và trả giá tương xứng.
Hỏi gì để biết mình đang mua tên giống hay tên vùng
Một vài câu hỏi đơn giản là đủ để phân biệt, không cần kiến thức chuyên môn:
- Quả này trồng ở tỉnh nào, xã nào? Câu trả lời cho biết có nằm trong vùng chỉ dẫn địa lý hay không.
- Có tem hoặc mã của chỉ dẫn địa lý không? Hàng mang chỉ dẫn địa lý thường có dấu hiệu riêng.
- Người bán nói “giống Hoà Lộc” hay “xoài Hoà Lộc”? Chữ “giống” thường là cách nói trung thực về hàng trồng nơi khác.
- Giá có chênh nhiều so với hàng vùng gốc cùng thời điểm không? Giá thấp hơn hẳn thường là hàng ngoài vùng.
- Nếu mua cây giống: cơ sở nhân giống có nguồn gốc cây đầu dòng rõ ràng không? Câu hỏi này quan trọng với người trồng, không liên quan chỉ dẫn địa lý.
Góc nhìn của người trồng ở vùng mới
Xây tên riêng cho vùng mình. Thay vì mượn tên vùng gốc, nhiều địa phương trồng giống nổi tiếng đã xây dựng nhãn hiệu tập thể hoặc tên thương mại của riêng mình. Cách này bền hơn và tránh rủi ro vi phạm.
Ghi trung thực tên giống và nơi trồng. Ghi “giống xoài cát Hoà Lộc, trồng tại …” vừa đúng luật vừa giúp khách hiểu giá trị của quả. Khách quen sẽ nhận ra chất lượng theo vườn chứ không theo tên mượn.
Chú ý cây giống đầu dòng. Muốn quả đúng đặc tính giống, cây giống phải có nguồn gốc rõ ràng từ cây đầu dòng, vườn đầu dòng được công nhận. Mua cây giống trôi nổi dễ nhận phải cây lai tạp, quả không đúng giống.
Khi tên vùng trở thành tên chung
Luật Sở hữu trí tuệ không bảo hộ chỉ dẫn địa lý cho những tên đã trở thành tên gọi chung của hàng hoá. Khi một tên địa danh bị dùng quá rộng trong thời gian dài, đến mức người tiêu dùng hiểu nó là tên một loại hàng chứ không phải một nơi chốn, khả năng bảo hộ giảm đi.
Đây là lý do các tổ chức quản lý chỉ dẫn địa lý cần chủ động xử lý việc dùng tên tràn lan. Người mua góp phần bảo vệ các tên vùng có giá trị bằng cách gọi đúng: “bưởi da xanh” cho giống, “bưởi da xanh Bến Tre” cho hàng đúng vùng.
Câu hỏi thường gặp
Xoài cát Hòa Lộc trồng ở Đồng Tháp có phải hàng giả không?
Không phải hàng giả nếu đúng giống và người bán nói rõ nơi trồng. Nhưng nếu quả nằm ngoài khu vực địa lý của chỉ dẫn địa lý Hoà Lộc thì không được bán dưới chỉ dẫn địa lý đó. Lưu ý vùng Hoà Lộc gốc nay cũng thuộc tỉnh Đồng Tháp sau sáp nhập.
Mua cây giống bưởi da xanh về trồng có được gọi là bưởi da xanh Bến Tre không?
Không. Cây vẫn là giống bưởi da xanh, nhưng quả trồng ngoài vùng chỉ dẫn địa lý không được mang tên Bến Tre. Bạn có thể giới thiệu là bưởi da xanh trồng tại địa phương mình.
Hàng đúng giống trồng nơi khác có kém hơn không?
Không nhất thiết. Có vùng mới cho quả rất tốt. Chỉ là đặc tính có thể khác vùng gốc do đất, khí hậu, và không được bảo đảm bằng bản mô tả của chỉ dẫn địa lý. Chọn theo chất lượng thực tế và nguồn gốc minh bạch.
Tên giống có được bảo hộ không?
Giống cây trồng mới có thể được bảo hộ quyền đối với giống cây trồng theo một cơ chế riêng trong Luật Sở hữu trí tuệ, khác với chỉ dẫn địa lý. Nhiều giống truyền thống lâu đời không thuộc diện bảo hộ này.
Vì sao người bán hay nói “giống Hòa Lộc” thay vì “xoài Hòa Lộc”?
Người bán trung thực thường dùng chữ “giống” để chỉ hàng đúng giống nhưng trồng ngoài vùng gốc. Đây là cách nói minh bạch, giúp người mua không nhầm với hàng mang chỉ dẫn địa lý.
