Giấy đủ điều kiện ATTP và tự công bố sản phẩm: sản vật thủ công cần những gì

Một hộ làm mắm, làm khô cá hay sấy mứt muốn bán hàng qua mạng, vào cửa hàng đặc sản hay đăng ký OCOP sẽ sớm gặp các câu hỏi: đã có giấy an toàn thực phẩm chưa, đã tự công bố sản phẩm chưa. Với người mua, đây cũng là những giấy tờ nên hỏi khi chọn sản vật đóng gói.

Bài này giải thích hai loại thủ tục chính theo khung hiện hành là Nghị định 15/2018/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành Luật An toàn thực phẩm. Quy định có thể được sửa đổi, bổ sung; khi làm hồ sơ thật, hãy hỏi cơ quan quản lý an toàn thực phẩm tại địa phương để có hướng dẫn cập nhật.

Hai lớp giấy tờ khác nhau: cơ sở và sản phẩm

Có thể hình dung giấy tờ an toàn thực phẩm gồm hai lớp. Lớp thứ nhất là về cơ sở: nhà xưởng, trang thiết bị, người làm có đủ điều kiện để sản xuất thực phẩm an toàn hay không. Giấy tờ tương ứng là Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm, hoặc bản cam kết đối với cơ sở thuộc diện miễn cấp.

Lớp thứ hai là về sản phẩm: từng sản phẩm cụ thể có thành phần gì, đạt chỉ tiêu an toàn nào, ghi nhãn ra sao. Thủ tục tương ứng là tự công bố sản phẩm, hoặc đăng ký bản công bố với một số nhóm sản phẩm đặc thù.

Hai lớp này không thay nhau. Một cơ sở có giấy đủ điều kiện vẫn phải tự công bố từng sản phẩm; ngược lại, công bố sản phẩm mà cơ sở không đủ điều kiện là không đúng.

Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm

Ai cấp. Tùy loại sản phẩm, cơ quan thuộc ngành y tế, nông nghiệp hoặc công thương cấp, theo phân công quản lý nhà nước. Ví dụ nông sản, thủy sản thường thuộc ngành nông nghiệp; thực phẩm chức năng, nước uống đóng chai thuộc ngành y tế; bánh kẹo, rượu, bia thuộc ngành công thương. Phân công cụ thể nên hỏi cơ quan địa phương.

Ai được miễn. Nghị định 15/2018/NĐ-CP liệt kê các trường hợp không thuộc diện cấp giấy, gồm sản xuất ban đầu nhỏ lẻ, sơ chế nhỏ lẻ, kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ, kinh doanh thực phẩm bao gói sẵn, sản xuất kinh doanh không có địa điểm cố định, thức ăn đường phố, và cơ sở đã có chứng nhận như GMP, HACCP, ISO 22000, IFS, BRC, FSSC 22000 hoặc tương đương còn hiệu lực.

Miễn không có nghĩa là thả nổi. Cơ sở thuộc diện miễn vẫn phải bảo đảm điều kiện an toàn thực phẩm tương ứng và chịu kiểm tra; với một số trường hợp, địa phương yêu cầu ký cam kết bảo đảm an toàn thực phẩm.

Người làm phải được tập huấn. Chủ cơ sở và người trực tiếp làm thực phẩm cần có kiến thức an toàn thực phẩm và đủ sức khỏe theo quy định.

Tự công bố sản phẩm: cơ sở tự chịu trách nhiệm

Phần lớn thực phẩm đã qua chế biến bao gói sẵn, như cá khô đóng túi, mứt, nước mắm đóng chai, hạt rang, trà đóng gói, thuộc diện tự công bố. Cơ sở tự lập bản công bố theo mẫu, kèm phiếu kết quả kiểm nghiệm sản phẩm do phòng kiểm nghiệm được chỉ định hoặc được công nhận thực hiện, trong thời hạn quy định. Bản tự công bố được đăng tải công khai trên phương tiện thông tin hoặc niêm yết tại trụ sở, đồng thời nộp một bản đến cơ quan quản lý nhà nước được ủy quyền để lưu.

Điểm quan trọng: tự công bố nghĩa là cơ sở tự chịu trách nhiệm về sự phù hợp của sản phẩm với những gì đã công bố. Cơ quan nhà nước không "cấp phép" từng sản phẩm, mà hậu kiểm, tức kiểm tra sau khi sản phẩm đã lưu thông. Vi phạm bị phát hiện khi hậu kiểm thì bị xử lý.

Những nhóm sản phẩm phải đăng ký bản công bố

Khác với tự công bố, một số nhóm phải được cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận và cấp giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố trước khi lưu hành. Theo Nghị định 15/2018/NĐ-CP, nhóm này gồm:

Sản vật thủ công hay rơi vào những tình huống nào

Hộ làm khô cá, làm mắm, làm bánh tại nhà rồi bán ở chợ quê, bán cho người quen thường thuộc diện sản xuất, kinh doanh nhỏ lẻ. Khi bắt đầu đóng gói có nhãn mác, gửi đi tỉnh khác, bán qua sàn thương mại điện tử hay vào siêu thị, yêu cầu tăng lên: cần nhãn đúng quy định, cần tự công bố sản phẩm, và tùy quy mô có thể cần giấy chứng nhận cơ sở.

Một bẫy hay gặp là sản phẩm được quảng cáo có công dụng sức khỏe, ví dụ trà thảo mộc "hạ đường huyết", mật ong ngâm "bổ phổi". Khi đã gán công dụng như vậy, sản phẩm có thể bị xem xét như thực phẩm bảo vệ sức khỏe, đòi hỏi thủ tục khác hẳn; quảng cáo công dụng chữa bệnh cho thực phẩm là không được phép.

Với chương trình OCOP, hồ sơ thường yêu cầu các giấy tờ pháp lý về an toàn thực phẩm và công bố sản phẩm. Đây là lý do nhiều hộ, hợp tác xã hoàn thiện giấy tờ trước khi đăng ký.

Người mua kiểm tra gì

Không cần đọc nghị định, người mua có thể hỏi và nhìn:

• Nhãn có tên, địa chỉ cơ sở sản xuất cụ thể, không chỉ có số điện thoại hay tên trang mạng.
• Có ngày sản xuất, hạn sử dụng, hướng dẫn bảo quản, thành phần.
• Người bán cung cấp được bản tự công bố sản phẩm, phiếu kiểm nghiệm khi được hỏi.
• Sản phẩm không quảng cáo chữa bệnh.
• Với hàng làm tại nhà không nhãn, hiểu rằng đó là sản phẩm nhỏ lẻ; an toàn phụ thuộc hoàn toàn vào người làm, nên mua từ nơi quen biết và bảo quản cẩn thận.

Lộ trình thực tế cho một hộ làm sản vật muốn chính danh

Thứ tự dưới đây là gợi ý chung; từng bước cụ thể và mẫu hồ sơ nên lấy từ cơ quan quản lý địa phương:

1. Đăng ký hộ kinh doanh hoặc thành lập doanh nghiệp, hợp tác xã, với ngành nghề phù hợp.
2. Cải tạo nơi sản xuất: tách khu sơ chế, chế biến, đóng gói khỏi sinh hoạt gia đình; nước sạch; dụng cụ inox hoặc vật liệu tiếp xúc thực phẩm phù hợp; chống côn trùng.
3. Chủ cơ sở và người làm tham gia tập huấn kiến thức an toàn thực phẩm, khám sức khỏe theo quy định.
4. Xác định cơ sở thuộc diện phải cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện hay thuộc diện miễn; làm hồ sơ hoặc cam kết tương ứng.
5. Gửi mẫu sản phẩm đi kiểm nghiệm các chỉ tiêu an toàn, lập và công khai bản tự công bố.
6. Thiết kế nhãn đúng quy định nhãn hàng hóa: tên sản phẩm, thành phần, khối lượng, ngày sản xuất, hạn sử dụng, hướng dẫn bảo quản, tên địa chỉ cơ sở, xuất xứ.
7. Lưu hồ sơ nguyên liệu đầu vào và từng lô sản xuất để truy lại khi cần.