ISO 22000, FSSC 22000, BRCGS, IFS: bốn chứng nhận nhà máy khác nhau ra sao

Trên trang giới thiệu của nhiều doanh nghiệp làm hạt điều, cà phê, bánh kẹo, nước mắm đóng chai, bạn sẽ gặp một dãy chứng nhận: ISO 22000, FSSC 22000, BRCGS, IFS, đôi khi kèm cả ISO 9001. Người ngoài ngành dễ coi chúng như huy chương xếp hạng, càng nhiều càng tốt.

Thực tế mỗi chứng nhận phục vụ một nhu cầu khác nhau, chủ yếu là nhu cầu của khách hàng doanh nghiệp. Hiểu chúng khác nhau thế nào giúp bạn đọc đúng hồ sơ một nhà sản xuất, và không bị lạc giữa các ký hiệu.

ISO 22000: khung quản lý an toàn thực phẩm

ISO 22000 là tiêu chuẩn quốc tế của Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (ISO) về hệ thống quản lý an toàn thực phẩm, phiên bản hiện hành là ISO 22000:2018. Tiêu chuẩn kết hợp ba khối: nguyên tắc HACCP theo Codex, các chương trình tiên quyết, và yếu tố quản lý theo cấu trúc chung của các tiêu chuẩn hệ thống ISO như chính sách, mục tiêu, trách nhiệm lãnh đạo, đánh giá nội bộ, cải tiến liên tục.

Điểm mạnh của ISO 22000 là áp dụng được cho mọi tổ chức trong chuỗi thực phẩm, từ trang trại, nhà máy thức ăn chăn nuôi, nhà máy chế biến, kho vận đến nhà sản xuất bao bì. Điểm yếu là phần yêu cầu cụ thể về chương trình tiên quyết khá chung, nên nhiều chuỗi bán lẻ lớn không chấp nhận ISO 22000 đơn thuần.

Cần phân biệt với ISO 9001, tiêu chuẩn về hệ thống quản lý chất lượng nói chung. Một nhà máy có ISO 9001 không có nghĩa là có hệ thống an toàn thực phẩm.

GFSI: vì sao có thêm FSSC, BRCGS, IFS

Đầu những năm 2000, sau nhiều sự cố thực phẩm, các nhà bán lẻ lớn lập ra Sáng kiến An toàn Thực phẩm Toàn cầu (GFSI), thuộc Diễn đàn Hàng tiêu dùng. GFSI không tự viết tiêu chuẩn chứng nhận, mà đặt ra yêu cầu đối chuẩn; chương trình chứng nhận nào đạt thì được GFSI công nhận. Nhiều tập đoàn bán lẻ, thương hiệu quốc tế chấp nhận bất kỳ chương trình nào được GFSI công nhận, thay vì mỗi bên đi đánh giá nhà cung cấp riêng.

FSSC 22000, BRCGS Food Safety và IFS Food là ba chương trình phổ biến được GFSI công nhận. ISO 22000 đơn thuần không nằm trong danh sách này; FSSC 22000 ra đời chính là để bổ sung những gì ISO 22000 còn thiếu theo yêu cầu của GFSI.

So sánh bốn chứng nhận

Tóm tắt khác biệt chính; chi tiết từng phiên bản có thể thay đổi theo thời gian:

Điểm khác biệt thực tế giữa chúng

Mức chi tiết. BRCGS và IFS mô tả rất cụ thể yêu cầu về nhà xưởng, kiểm soát dị vật, ghi nhãn, chống gian lận thực phẩm. ISO 22000 mô tả khung, để doanh nghiệp tự xây dựng chi tiết.

Cách chấm. BRCGS xếp hạng kết quả đánh giá; IFS cho điểm theo mức. Hai cách này giúp khách hàng biết nhà máy đạt ở mức nào, không chỉ đạt hay không đạt.

Đánh giá không báo trước. Các chương trình được GFSI công nhận có cơ chế đánh giá không báo trước hoặc báo trước rất ngắn, buộc nhà máy duy trì thường xuyên.

Văn hóa an toàn thực phẩm. Các phiên bản gần đây của nhiều chương trình yêu cầu đánh giá văn hóa an toàn thực phẩm, tức cách lãnh đạo và nhân viên thực sự coi trọng an toàn trong hành vi hằng ngày.

Người mua sản vật đóng gói cần hiểu gì

Những chứng nhận này đánh giá nhà máy, không đánh giá riêng từng gói hàng. Chúng cho biết cơ sở có hệ thống quản lý an toàn thực phẩm được bên thứ ba kiểm tra định kỳ. Với sản vật như hạt điều rang, cà phê đóng gói, bánh pía, nước mắm đóng chai công nghiệp, đó là tín hiệu đáng tin về quy trình.

Nhưng chúng không thay thế những thông tin khác người mua quan tâm: nguồn gốc vùng nguyên liệu, giống, chỉ dẫn địa lý, mức độ thủ công. Một xưởng thủ công nhỏ làm mắm truyền thống không có chứng nhận quốc tế vẫn có thể an toàn nếu được quản lý tốt và có giấy tờ pháp lý đầy đủ; một nhà máy có đủ chứng nhận vẫn có thể bị thu hồi một lô hàng khi phát hiện sự cố. Chứng nhận là một tín hiệu, không phải lời bảo hành tuyệt đối.

Ở Việt Nam, cơ sở có một trong các chứng nhận như HACCP, ISO 22000, FSSC 22000, BRC, IFS còn hiệu lực thuộc diện được miễn cấp Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm theo Nghị định 15/2018/NĐ-CP, nhưng vẫn phải tuân thủ điều kiện an toàn thực phẩm và chịu kiểm tra của cơ quan quản lý.

Kiểm tra khi doanh nghiệp giới thiệu có chứng nhận

• Tên tổ chức chứng nhận, có phải đơn vị được công nhận hoạt động hay không.
• Phạm vi chứng nhận: địa điểm nhà máy nào, dòng sản phẩm nào. Có doanh nghiệp đạt chứng nhận ở nhà máy A nhưng sản phẩm bán ra lại làm ở cơ sở gia công khác.
• Hiệu lực: ngày cấp, ngày hết hạn.
• Với FSSC 22000, BRCGS, IFS: các chương trình này có danh bạ công khai cho tra cứu chứng nhận theo tên doanh nghiệp.
• Logo ISO đứng một mình không kèm tên tổ chức chứng nhận: ISO là tổ chức xây dựng tiêu chuẩn, không trực tiếp cấp chứng nhận cho doanh nghiệp.

Gian lận thực phẩm và bảo vệ thực phẩm: phần mới trong các chứng nhận

Các phiên bản gần đây của FSSC 22000, BRCGS và IFS đều yêu cầu nhà máy đánh giá nguy cơ gian lận thực phẩm, tức việc cố ý pha trộn, thay thế, ghi sai nguồn gốc để trục lợi. Với sản vật, đây là chuyện rất thực tế: mật ong pha siro, cà phê độn, nước mắm pha nước muối và hương liệu, hạt điều loại thấp trộn vào loại cao. Nhà máy phải xác định nguyên liệu nào dễ bị gian lận, đánh giá nhà cung cấp, và có biện pháp kiểm tra phù hợp.

Bên cạnh đó là bảo vệ thực phẩm, tức phòng ngừa hành vi cố ý gây hại như phá hoại, đầu độc: kiểm soát ra vào khu sản xuất, khóa bồn chứa, giám sát khu vực nhạy cảm. Hai nội dung này cho thấy chứng nhận hiện đại không chỉ quan tâm đến vi khuẩn và dị vật, mà cả rủi ro do con người cố ý.

Doanh nghiệp sản vật Việt Nam thường chọn chứng nhận nào

Doanh nghiệp chế biến hạt điều, cà phê, hồ tiêu, thủy sản xuất khẩu thường có ít nhất một chứng nhận được GFSI công nhận vì khách hàng nước ngoài yêu cầu; chọn BRCGS hay IFS thường phụ thuộc thị trường chính là Anh hay châu Âu lục địa, còn FSSC 22000 phổ biến khi khách là thương hiệu đa quốc gia. Doanh nghiệp chủ yếu bán trong nước thường bắt đầu với HACCP hoặc ISO 22000, đủ để vào hệ thống siêu thị và đáp ứng yêu cầu của nhiều khách hàng doanh nghiệp.

Không có chứng nhận nào là "tốt nhất" cho mọi trường hợp. Chứng nhận phù hợp là chứng nhận mà khách hàng của doanh nghiệp chấp nhận và doanh nghiệp duy trì được thật sự, không chỉ để treo tường.