USDA Organic, lá xanh EU, JAS, PGS: so sánh các dấu hữu cơ hay gặp

Hàng hữu cơ nhập khẩu ngày càng nhiều trên kệ siêu thị Việt Nam: sữa, ngũ cốc, dầu ăn, mật ong, đồ ăn dặm cho trẻ. Kèm theo là đủ loại logo xanh: chữ USDA trong vòng tròn, chiếc lá kết bằng sao, dấu JAS của Nhật, hay chữ PGS trên rau của các nhóm nông dân trong nước.

Mỗi dấu là một hệ thống chứng nhận khác nhau, với định nghĩa, ngưỡng thành phần và cơ chế kiểm tra riêng. Biết chúng khác nhau thế nào giúp bạn đọc nhãn chính xác hơn, và không bị nhầm giữa một logo thật với một biểu tượng tự vẽ.

USDA Organic: chuẩn hữu cơ của Mỹ

Con dấu USDA Organic thuộc Chương trình Hữu cơ Quốc gia (National Organic Program) của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ. Sản phẩm muốn dùng dấu phải được một tổ chức chứng nhận được USDA công nhận chứng nhận, dù sản xuất ở Mỹ hay ở nước khác.

Điểm đáng chú ý là quy định ghi nhãn theo tỷ lệ thành phần. Sản phẩm ghi "100% organic" phải toàn bộ là thành phần hữu cơ. Ghi "organic" thì tối thiểu 95% thành phần hữu cơ (không tính nước và muối) và được dùng con dấu. Ghi "made with organic ..." (làm từ nguyên liệu hữu cơ) thì tối thiểu 70%, không được dùng con dấu USDA ở mặt trước. Dưới 70% chỉ được nêu thành phần hữu cơ trong bảng thành phần.

Vì thế một gói bánh ghi "made with organic oats" không giống một gói ghi "organic". Đọc kỹ cụm từ, không chỉ nhìn màu xanh.

Logo hữu cơ châu Âu: chiếc lá kết bằng sao

Logo hữu cơ của Liên minh châu Âu là hình chiếc lá được tạo bởi các ngôi sao trắng trên nền xanh lá, bắt buộc trên thực phẩm hữu cơ đóng gói sẵn được sản xuất trong EU từ năm 2010. Quy định hiện hành là Quy định (EU) 2018/848, áp dụng từ năm 2022.

Để mang logo, ít nhất 95% thành phần có nguồn gốc nông nghiệp phải là hữu cơ. Gần logo phải có mã số của cơ quan hoặc tổ chức kiểm soát và chỉ dẫn nơi trồng nguyên liệu, như "EU Agriculture", "non-EU Agriculture" hoặc "EU/non-EU Agriculture". Chi tiết nhỏ này rất hữu ích: nó cho biết nguyên liệu trồng ở đâu, kể cả khi sản phẩm đóng gói ở châu Âu.

JAS Organic của Nhật Bản

Dấu JAS Organic gắn với Tiêu chuẩn Nông nghiệp Nhật Bản. Ở Nhật, sản phẩm nông nghiệp và thực phẩm chế biến từ nông sản muốn ghi chữ "hữu cơ" phải có dấu này, do tổ chức chứng nhận được nhà chức trách Nhật công nhận cấp.

Với nông sản Việt Nam xuất sang Nhật như trà, cà phê, gia vị, dấu JAS là yêu cầu thực tế nếu muốn bán dưới nhãn hữu cơ. Một số sản phẩm bán trong nước có ghi đạt JAS vì vùng nguyên liệu phục vụ xuất khẩu; khi đó nên hỏi rõ lô hàng đang bán có thuộc phạm vi chứng nhận không.

PGS: hệ thống đảm bảo cùng tham gia

PGS (Participatory Guarantee System) là mô hình do Liên đoàn Quốc tế các Phong trào Nông nghiệp Hữu cơ (IFOAM – Organics International) thúc đẩy, trong đó việc kiểm tra không do một tổ chức chứng nhận độc lập thu phí làm, mà do chính nhóm nông dân, người tiêu dùng, thương lái và các bên liên quan cùng tham gia đánh giá chéo, giám sát lẫn nhau.

Ở Việt Nam, PGS đã được nhiều nhóm sản xuất rau, quả, lúa áp dụng từ hơn một thập kỷ trước, phù hợp với nông hộ nhỏ không đủ khả năng trả phí chứng nhận bên thứ ba. Khung pháp lý về nông nghiệp hữu cơ có đề cập hình thức này; phạm vi thị trường được dùng kết quả PGS cần đối chiếu theo văn bản hiện hành. PGS thường phục vụ thị trường nội địa, gần, nơi người mua có thể đến tận ruộng; nó không thay được chứng nhận bên thứ ba khi xuất khẩu.

Điểm mạnh của PGS là minh bạch và chi phí thấp: lịch kiểm tra chéo, biên bản, danh sách hộ thường được nhóm công khai, người mua có thể tham gia một buổi kiểm tra ruộng. Điểm yếu là phụ thuộc vào sự nghiêm túc của nhóm; nhóm lỏng lẻo thì giá trị con dấu giảm theo. Khi mua rau PGS, hỏi tên nhóm, nơi sản xuất và có thể đến thăm hay không là đủ để đánh giá sơ bộ.

So sánh nhanh các dấu hữu cơ

Bảng tóm tắt để tra cứu khi đứng trước kệ hàng:

Kiểm tra trước khi tin một logo hữu cơ nhập khẩu

Logo dễ in, nên luôn tìm thông tin đi kèm:

• Tên hoặc mã số tổ chức chứng nhận gần logo; với EU là mã số kiểu quốc gia–organic–số.
• Nhãn phụ tiếng Việt của nhà nhập khẩu, có tên, địa chỉ đơn vị chịu trách nhiệm.
• Cụm từ chính xác: "organic", "100% organic" hay "made with organic".
• Logo đúng hình dạng, đúng màu theo quy định của hệ thống đó; logo méo, thêm chữ lạ là dấu hiệu đáng ngờ.
• Hàng xách tay không nhãn phụ: không có bên nào chịu trách nhiệm tại Việt Nam nếu có sự cố.
• Giá quá thấp so với cùng sản phẩm ở kênh chính hãng: hàng hữu cơ nhập khẩu chịu chi phí chứng nhận, vận chuyển, thuế, khó có giá ngang hàng thường.

Những dấu hay bị nhầm với hữu cơ

Non-GMO. Chỉ cam kết không dùng nguyên liệu biến đổi gen. Sản phẩm vẫn có thể được trồng bằng phân bón, thuốc hóa học thông thường.

Rainforest Alliance. Chứng nhận về nông nghiệp bền vững, bảo vệ rừng, điều kiện lao động; thường thấy trên cà phê, trà, ca cao, chuối. Không phải chứng nhận hữu cơ.

Fairtrade. Chứng nhận thương mại công bằng, chú trọng giá sàn và quỹ phát triển cho người sản xuất. Một sản phẩm có thể vừa Fairtrade vừa hữu cơ, nhưng hai dấu độc lập.

Natural, tự nhiên, thuần chay. Từ ngữ quảng cáo hoặc mô tả thành phần, không có cơ chế chứng nhận hữu cơ đi kèm.

Logo hình lá cây, hình mặt trời tự thiết kế. Nhiều thương hiệu dùng hình ảnh xanh, lá, đồng ruộng trên bao bì. Không có tên hệ thống chứng nhận và mã số thì đó chỉ là thiết kế.

Hàng hữu cơ nhập khẩu bán ở Việt Nam: ai chịu trách nhiệm

Thực phẩm nhập khẩu bán lẻ phải có nhãn phụ tiếng Việt, ghi tên, địa chỉ tổ chức, cá nhân nhập khẩu chịu trách nhiệm về hàng hóa. Đây là đầu mối khi bạn cần phản ánh chất lượng hay hỏi về chứng nhận. Nhà nhập khẩu đàng hoàng thường cung cấp được bản chụp chứng nhận hữu cơ của nhà sản xuất khi được hỏi.

Chứng nhận hữu cơ nước ngoài có giá trị theo tiêu chuẩn của nước đó; nó không tự động trở thành chứng nhận hữu cơ theo TCVN. Điều này không có nghĩa hàng kém tin cậy hơn, mà là khi so sánh, bạn đang so hai hệ thống khác nhau với định nghĩa gần nhau nhưng không giống hệt.