Một hũ mắm tôm còn hạn đến năm sau nhưng đã mở nắp từ Tết; một gói hạt điều "HSD 12 tháng" mà bạn kẹp miệng bằng kẹp phơi đồ. Con số in trên bao bì có còn đúng không? Câu trả lời ngắn: con số đó chỉ đúng khi sản phẩm còn nguyên bao bì và được bảo quản đúng điều kiện ghi kèm.
Hiểu cách nhà sản xuất xác định hạn dùng, và khác biệt giữa các cách ghi, giúp bạn vừa tránh ăn phải đồ hỏng, vừa tránh bỏ phí những món vẫn dùng tốt.
Hạn sử dụng được xác định thế nào
Hạn sử dụng không phải con số đoán. Nhà sản xuất có trách nhiệm xác định nó dựa trên thử nghiệm: để sản phẩm ở điều kiện bảo quản công bố rồi kiểm tra định kỳ các chỉ tiêu vi sinh, hóa học, cảm quan cho đến khi một chỉ tiêu không còn đạt. Với sản phẩm mới, cơ sở có thể dùng phương pháp thử gia tốc ở nhiệt độ cao hơn rồi ngoại suy, sau đó theo dõi thực tế.
Vì vậy hạn sử dụng luôn gắn với ba điều kiện: bao bì còn nguyên, chưa mở; bảo quản đúng như hướng dẫn (nhiệt độ, tránh ánh nắng, nơi khô); và sản phẩm được làm đúng quy trình mà cơ sở đã thử nghiệm. Thiếu một trong ba, con số in sẵn không còn nhiều ý nghĩa.
Theo quy định về nhãn hàng hóa hiện hành ở Việt Nam (Nghị định 43/2017/NĐ-CP, được sửa đổi bởi Nghị định 111/2021/NĐ-CP), thực phẩm bao gói sẵn phải ghi ngày sản xuất, hạn sử dụng và hướng dẫn bảo quản, cùng các nội dung khác. Khi cần đối chiếu chi tiết, nên đọc văn bản gốc trên cổng thông tin chính thức vì quy định có thể được cập nhật.
Các cách ghi hạn thường gặp
Trên thế giới, bộ tiêu chuẩn Codex phân biệt hai khái niệm; nhãn hàng nhập khẩu vào Việt Nam vẫn hay giữ cách ghi gốc kèm phụ nhãn:
| Cách ghi | Ý nghĩa chung | Thường gặp ở |
|---|---|---|
| Hạn sử dụng, Sử dụng đến, Use by | Mốc sau đó không nên dùng vì có thể không còn an toàn | Sữa tươi thanh trùng, thịt cá đóng khay, đồ nguội, món ăn sẵn |
| Sử dụng tốt nhất trước, Best before | Mốc mà nhà sản xuất cam kết chất lượng tốt nhất; sau đó có thể giảm giòn, giảm thơm | Đồ khô, bánh quy, trà, cà phê, gia vị, đồ hộp |
| NSX, Ngày sản xuất | Ngày làm ra hoặc đóng gói; dùng để tính hạn khi nhãn ghi "X tháng kể từ NSX" | Hầu hết thực phẩm bao gói |
| Sau khi mở dùng trong X ngày | Hạn mới tính từ lúc mở bao bì, thường ngắn hơn nhiều | Nước sốt, mắm, sữa, đồ hộp, đồ ngâm |
Cách hiểu thực tế cho người mua ở Việt Nam
Về pháp lý, khi đã quá hạn sử dụng ghi trên nhãn thì hàng không được phép bán. Người mua cần kiểm tra hạn khi mua, nhất là hàng giảm giá cận date, hàng xả kho và hàng bán ở chợ mạng.
Về an toàn khi đã mua về nhà, cần phân biệt bản chất sản phẩm. Món dễ hỏng như sữa tươi, giò chả, thịt cá đóng khay, đồ ăn sẵn: quá hạn là bỏ, không thử. Món khô, ít ẩm như trà, gạo, mì khô, đồ hộp nguyên vẹn: quá hạn một thời gian ngắn thường giảm chất lượng hơn là gây nguy hiểm, nhưng vẫn phải kiểm tra kỹ mùi, màu, côn trùng, và không áp dụng với đồ cho trẻ nhỏ.
Ngược lại, còn hạn không có nghĩa là an toàn nếu bảo quản sai. Gói xúc xích ghi bảo quản 0–4°C mà để trên kệ nóng cả tuần thì con số trên bao bì đã mất giá trị.
Hạn sau khi mở: con số quan trọng mà nhiều người bỏ qua
Mở nắp là thay đổi hoàn toàn điều kiện. Không khí, hơi ẩm, vi sinh từ tay, từ thìa đi vào. Thực phẩm từng được thanh trùng trong bao bì kín giờ trở thành thực phẩm "đã mở", phải theo một đồng hồ mới.
Ưu tiên hướng dẫn của nhà sản xuất. Nhiều sản phẩm ghi rõ "sau khi mở, bảo quản lạnh và dùng trong 7 ngày". Đây là con số có cơ sở hơn bất cứ mẹo nào trên mạng.
Đồ hộp mở rồi thì chuyển hộp. Phần còn thừa trong lon kim loại nên chuyển sang hộp thủy tinh hoặc nhựa thực phẩm có nắp, cất ngăn mát và dùng trong vài ngày.
Dùng dụng cụ sạch và khô. Thìa ướt cho vào hũ mắm, hũ ruốc, hũ mật ong là cách nhanh nhất làm hỏng sản phẩm còn hạn dài.
Ghi ngày mở lên nắp. Một mẩu băng dính và cây bút giải quyết được câu hỏi "mở từ bao giờ nhỉ" mà ai cũng gặp.
Tham khảo thời gian dùng sau khi mở với một số sản vật
Thời gian dưới đây chỉ là định hướng chung khi bảo quản đúng cách; luôn ưu tiên hướng dẫn trên nhãn:
| Sản vật | Sau khi mở nên | Lưu ý |
|---|---|---|
| Nước mắm chai | Đậy kín, để nơi mát, tránh nắng | Nước mắm truyền thống độ đạm cao có thể đổi màu sẫm dần, chủ yếu ảnh hưởng mùi vị |
| Mắm tôm, mắm ruốc, mắm cá | Cất ngăn mát, dùng thìa sạch | Mắm giảm mặn càng cần lạnh |
| Ruốc, chà bông | Hũ kín, dùng trong vài tuần; để lâu hơn thì ngăn mát | Dễ hút ẩm, ôi dầu |
| Hạt điều, mắc ca, óc chó | Hũ kín, ngăn mát nếu để trên một tháng | Hạt nhiều dầu dễ ôi, có vị đắng |
| Mật ong | Đậy kín, để nhiệt độ phòng | Kết tinh là bình thường; tránh để nước lọt vào |
| Tương ớt, sốt tự làm | Ngăn mát, dùng nhanh | Sốt không chất bảo quản mau hỏng hơn hàng công nghiệp |
Những bẫy về hạn dùng khi mua sản vật
Sản vật thủ công, bán qua mạng hoặc làm quà thường có những chỗ cần để ý:
- Hàng chiết lẻ, sang chai, đóng túi lại không ghi ngày sản xuất gốc: hạn dùng có thể bị tính lại từ ngày chiết.
- Tem hạn dán đè lên bao bì cũ, chữ in khác màu, khác phông so với phần còn lại.
- Hàng thủ công ghi "hạn 12 tháng" cho món mềm, ẩm, không có chất bảo quản: con số đáng ngờ.
- Giỏ quà đóng sẵn: kiểm tra hạn từng món bên trong, vì món cận date hay được "xếp" vào giỏ.
- Nhãn chỉ có tiếng nước ngoài, không có nhãn phụ tiếng Việt với hàng nhập khẩu bán lẻ.
Sản vật thủ công không nhãn: tự ước lượng hạn dùng thế nào
Rất nhiều sản vật đến tay người dùng không có nhãn: hũ ruốc bà con làm, túi mực một nắng mua ở bến cá, cân chè người quen gửi, chục bánh gai mua dọc đường. Không có con số in sẵn, bạn phải tự ước lượng dựa trên nguyên lý: món càng ẩm, càng nhiều đạm, càng ít muối đường thì hạn càng ngắn.
Một cách làm thực tế là hỏi người làm ba câu: làm hôm nào, có cho chất bảo quản không, ở nhà họ cất thế nào và để được bao lâu. Người làm nghề lâu năm thường trả lời rất cụ thể, ví dụ "bánh để ba ngày ngoài trời, muốn lâu thì cho ngăn đá". Câu trả lời mơ hồ kiểu "để lâu lắm, không sao đâu" với một món mềm, ẩm là tín hiệu nên tự đặt hạn ngắn hơn.
Khi đã mua, ghi luôn ngày mua lên túi hoặc hũ. Món đạm ẩm như giò, chả, nem, ruốc làm tay nên coi như đồ tươi: ngăn mát vài ngày, ngăn đông nếu để lâu. Món khô kiệt như chè, hạt, gạo thì kiểm tra định kỳ mùi và côn trùng. Món bánh nếp, bánh gạo hay lại gạo, cứng lại hoặc mốc trong vài ngày nên chia ra cấp đông ngay khi mua về, ăn đến đâu hấp đến đó.
Câu hỏi thường gặp
Quá hạn sử dụng một ngày có ăn được không?
Với món dễ hỏng như sữa tươi, thịt cá, đồ nguội thì không nên. Với đồ khô, đồ hộp nguyên vẹn, rủi ro thấp hơn nhưng chất lượng có thể giảm; vẫn cần kiểm tra kỹ và không dùng cho trẻ nhỏ, người bệnh.
Hạn sử dụng có tính từ lúc mở nắp không?
Không. Hạn in trên bao bì áp dụng cho sản phẩm còn nguyên, chưa mở. Sau khi mở, cần theo hướng dẫn "dùng trong X ngày" nếu có, thường ngắn hơn nhiều.
Ghi "HSD: 12 tháng kể từ NSX" thì tính thế nào?
Lấy ngày sản xuất in trên bao bì cộng thêm 12 tháng. Nếu không tìm thấy ngày sản xuất thì nhãn đó chưa đầy đủ, nên cân nhắc trước khi mua.
Nước mắm có hết hạn không?
Nước mắm truyền thống có độ mặn cao nên rất ít khi hỏng, nhưng vẫn có hạn dùng trên nhãn. Sau thời gian dài, màu sẫm hơn và mùi thay đổi. Nên đậy kín, tránh nắng.
Hàng nhập khẩu ghi best before là hạn sử dụng hay khác?
Best before là mốc chất lượng tốt nhất theo cách hiểu quốc tế. Hàng nhập khẩu bán ở Việt Nam phải có nhãn phụ tiếng Việt; hãy đọc phụ nhãn để biết cách ghi hạn chính thức.
