Khi một lô hàng có vấn đề, ví dụ phát hiện dư lượng thuốc bảo vệ thực vật vượt mức hay một mẻ mắm gây ngộ độc, câu hỏi đầu tiên luôn là: hàng này từ đâu tới, và đã đi tới những đâu. Truy xuất nguồn gốc tồn tại để trả lời hai câu đó thật nhanh, khoanh đúng phạm vi thu hồi thay vì tiêu huỷ cả mùa vụ.
Nguyên tắc nền tảng được dùng trên thế giới và được nêu trong Thông tư 02/2024/TT-BKHCN của Bộ Khoa học và Công nghệ là "một bước trước, một bước sau". Hiểu nguyên tắc này, bạn sẽ đánh giá được trang truy xuất nào có thực chất và trang nào chỉ là quảng cáo.
Nguyên tắc nói gì
Mỗi bên tham gia chuỗi, từ người trồng, cơ sở thu gom, xưởng sơ chế, nhà đóng gói, nhà phân phối đến cửa hàng, không cần biết toàn bộ hành trình của sản phẩm. Họ chỉ cần ghi chép chính xác hai điều: nhận hàng từ ai (một bước trước) và giao hàng cho ai (một bước sau), kèm lô hàng, số lượng, thời điểm.
Khi mọi mắt xích đều ghi đủ hai chiều này, nối các ghi chép lại sẽ ra cả hành trình. Muốn tìm ngược từ hộp cam trên kệ về vườn, đi lần lượt từ cửa hàng về nhà phân phối, về cơ sở đóng gói, về hợp tác xã, về hộ trồng. Muốn tìm xuôi để thu hồi, đi từ hộ trồng ra tất cả nơi đã nhận lô đó.
Điểm hay của nguyên tắc là không bắt một ai giữ toàn bộ dữ liệu. Điểm khó là chỉ cần một mắt xích ghi sai hoặc trộn lẫn lô, chuỗi bị đứt ở đó.
Một chuỗi ví dụ: cam từ vườn đến kệ
Bảng minh hoạ những gì mỗi khâu cần ghi lại để chuỗi không bị đứt. Đây là ví dụ khái quát, không mô tả một cơ sở cụ thể nào.
| Khâu | Nhận từ (bước trước) | Giao cho (bước sau) | Dữ liệu chính cần ghi |
|---|---|---|---|
| Hộ trồng | Vật tư: phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, từ đại lý nào | Hợp tác xã hoặc cơ sở thu gom | Thửa trồng, ngày phun thuốc cuối, ngày thu hái, sản lượng |
| Hợp tác xã, thu gom | Các hộ trồng, theo từng ngày | Cơ sở đóng gói | Mã lô gom, hộ nào góp vào lô nào |
| Cơ sở đóng gói | Lô gom từ hợp tác xã | Nhà phân phối | Mã lô đóng gói, ngày đóng, quy cách, kết quả kiểm tra nếu có |
| Nhà phân phối | Cơ sở đóng gói | Các cửa hàng | Ngày nhận, ngày xuất, điều kiện vận chuyển |
| Cửa hàng | Nhà phân phối | Người mua lẻ | Lô nào bày bán ngày nào |
Mã truy vết và vật mang dữ liệu
Để các ghi chép nối được với nhau, mỗi lô hàng và mỗi địa điểm cần một mã định danh. Thông tư 02/2024/TT-BKHCN dùng các khái niệm mã truy vết sản phẩm và mã truy vết địa điểm, cùng với vật mang dữ liệu là thứ chứa mã, như mã vạch, mã QR hay thẻ điện tử. Mã truy vết sản phẩm gắn với lô; mã truy vết địa điểm gắn với nơi diễn ra một khâu, như vườn, xưởng, kho.
Với người mua, vật mang dữ liệu thường là mã QR in trên bao bì hoặc tem. Một mã QR tốt dẫn tới dữ liệu của chính lô hàng đó, chứ không phải trang giới thiệu chung. Thông tư cũng nêu yêu cầu về thông tin tối thiểu khi kết nối với Cổng thông tin truy xuất nguồn gốc quốc gia, để dữ liệu của các hệ thống khác nhau đọc được lẫn nhau.
Lưu ý quan trọng: việc tham gia hệ thống truy xuất theo thông tư này với nhiều mặt hàng là tự nguyện; bắt buộc chỉ đặt ra với những nhóm hàng được cơ quan quản lý quy định riêng. Vì vậy trên thị trường có cả hệ thống làm bài bản lẫn trang chỉ mang danh truy xuất.
Hộ chiếu số sản phẩm: khái niệm mới từ năm 2026
Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hoá, số 78/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, lần đầu đưa khái niệm hộ chiếu số sản phẩm vào luật. Có thể hình dung đây là bộ thông tin về sản phẩm và chuỗi cung ứng, lưu dưới dạng dữ liệu số và truy cập qua mã. Luật cũng chuyển sang cách quản lý theo mức độ rủi ro của sản phẩm.
Theo các phân tích đã công bố, nhà nước khuyến khích áp dụng hộ chiếu số, còn yêu cầu truy xuất bắt buộc tập trung vào nhóm hàng rủi ro cao. Văn bản hướng dẫn chi tiết đã và đang được ban hành, lộ trình cụ thể cho từng nhóm hàng có thể thay đổi. Nếu bạn là cơ sở sản xuất, hãy theo dõi hướng dẫn chính thức của Bộ Khoa học và Công nghệ và bộ quản lý ngành hàng của mình thay vì dựa vào thông tin truyền miệng.
Khi có sự cố: truy ngược và thu hồi diễn ra thế nào
Giả sử cơ quan kiểm tra lấy mẫu cam tại một cửa hàng và phát hiện dư lượng một hoạt chất vượt giới hạn cho phép. Nếu chuỗi được ghi đủ, cửa hàng cho biết lô cam đó nhận từ nhà phân phối nào, ngày nào. Nhà phân phối tra ra mã lô đóng gói. Cơ sở đóng gói tra ra lô gom của hợp tác xã. Hợp tác xã tra ra những hộ đã góp quả vào lô gom hôm đó, và nhật ký phun thuốc của từng hộ cho biết ai phun gần ngày hái.
Cùng lúc, chiều xuôi được kích hoạt: nhà phân phối biết lô đóng gói đó đã chia cho những cửa hàng nào, để rút hàng khỏi kệ. Phạm vi thu hồi chỉ là một lô, vài cửa hàng, thay vì toàn bộ cam của cả vùng trong mùa đó. Hộ trồng làm đúng không bị vạ lây, còn hộ vi phạm được xác định để khắc phục.
Nếu chuỗi bị đứt ở khâu thu gom, mọi thứ phía sau mất tác dụng: không biết quả của hộ nào, buộc phải nghi ngờ cả vùng. Đó là lý do hệ thống truy xuất chỉ mạnh bằng mắt xích yếu nhất của nó, và vì sao các hợp tác xã nghiêm túc thường không nhận hàng từ người ngoài vùng.
Chỗ chuỗi hay bị đứt trong thực tế
Trộn lô ở khâu thu gom. Thương lái gom hàng từ nhiều hộ, đổ chung một sọt, rồi mới bán cho cơ sở đóng gói. Từ đây không ai biết quả nào của hộ nào. Đây là điểm yếu lớn nhất của nông sản tươi.
Ghi sổ sau, ghi bù. Nhật ký canh tác được điền một lần vào cuối vụ cho đủ thủ tục, không phản ánh ngày phun thuốc thật. Dữ liệu đẹp nhưng không còn giá trị khi cần truy ngược.
Đổi bao bì ở khâu phân phối. Hàng được chia nhỏ, đóng sang bao bì khác, dán tem mới mà không ghi lô gốc. Chuỗi đứt ngay giữa đường.
Dữ liệu chỉ có ở một chiều. Nhiều trang truy xuất chỉ kể chuyện vùng trồng mà không có dữ liệu xuất đi đâu. Khi cần thu hồi, không biết hàng đã nằm ở những cửa hàng nào.
Người mua dùng nguyên tắc này thế nào
Không cần đọc văn bản pháp luật, bạn vẫn có thể áp dụng tinh thần "một bước trước, một bước sau" khi xem trang truy xuất hay hỏi người bán.
- Trang có cho biết đơn vị ngay trước khâu đóng gói là ai, có địa chỉ không, hay chỉ có câu "nguồn nguyên liệu tuyển chọn"?
- Có mã lô và ngày cụ thể không, hay mọi gói đều như nhau?
- Có thông tin thời điểm thu hái hoặc chế biến, đủ để bạn tự đánh giá độ tươi?
- Với hàng bán rời ở chợ, người bán có nói được mình lấy hàng của ai, ở đâu, ngày nào không?
- Nếu có vấn đề, bạn biết liên hệ ai: tên đơn vị chịu trách nhiệm có trên nhãn không?
Câu hỏi thường gặp
Truy xuất nguồn gốc có bắt buộc với mọi sản phẩm không?
Không. Với nhiều mặt hàng, việc áp dụng là tự nguyện. Một số nhóm hàng có yêu cầu riêng do cơ quan quản lý ngành quy định, và luật mới hướng tới bắt buộc với hàng rủi ro cao.
Cổng thông tin truy xuất nguồn gốc quốc gia dùng để làm gì?
Cổng là nơi kết nối dữ liệu từ các hệ thống truy xuất khác nhau theo một chuẩn chung, để dữ liệu có thể đọc được lẫn nhau và cơ quan quản lý tra cứu được khi cần.
Hộ chiếu số sản phẩm khác gì mã QR hiện nay?
Mã QR chỉ là vật mang dữ liệu. Hộ chiếu số là bộ thông tin chuẩn hoá về sản phẩm và chuỗi cung ứng mà mã đó dẫn tới. Một mã QR có thể là cửa vào hộ chiếu số.
Hộ nông dân nhỏ có cần làm truy xuất không?
Nếu bán qua hợp tác xã hay doanh nghiệp có hệ thống truy xuất, hộ thường được yêu cầu ghi nhật ký canh tác. Ghi đúng ngày thật giúp lô hàng của chính hộ được bảo vệ khi có sự cố.
Vì sao hàng có truy xuất vẫn bị phát hiện vi phạm?
Truy xuất chỉ giúp tìm ra nguồn khi có vấn đề, không tự làm sản phẩm an toàn. Dữ liệu cũng chỉ đúng khi người nhập trung thực.
