Gần như mọi hũ mật ong, gói trà, chai nước mắm làm quà bây giờ đều có một ô mã QR nhỏ ở mặt sau. Người mua quét, điện thoại mở ra một trang có ảnh vườn, tên hợp tác xã, vài dòng quy trình, và thế là yên tâm. Cảm giác yên tâm đó nhiều khi đến quá sớm.
Mã QR bản chất chỉ là một đường dẫn được mã hoá thành hình vuông đen trắng. Ai cũng tạo được, mất vài giây, miễn phí. Giá trị của nó nằm ở chỗ đường dẫn đó trỏ về đâu, ai giữ dữ liệu ở đó, và dữ liệu có được cập nhật theo từng lô hàng hay không. Bài này giúp bạn đọc trang kết quả như một người kiểm tra, không như một người xem quảng cáo.
Mã QR là đường dẫn, không phải con dấu
Khi quét, điện thoại chỉ làm một việc: giải mã hình vuông thành một chuỗi ký tự, thường là địa chỉ trang web, rồi mở trang đó. Không có bước nào trong quá trình này chứng minh sản phẩm thật hay giả. Một cơ sở làm hàng nhái hoàn toàn có thể in mã QR dẫn tới một trang tự dựng, đặt ảnh đồi chè, ảnh xưởng sạch sẽ, và ghi bất cứ điều gì họ muốn.
Điều tạo nên độ tin cậy là bên giữ dữ liệu. Nếu mã dẫn về hệ thống truy xuất của một đơn vị cung cấp dịch vụ có trách nhiệm, hoặc về cổng thông tin do cơ quan nhà nước vận hành, dữ liệu ở đó có người chịu trách nhiệm và có thể bị kiểm tra. Nếu mã dẫn về một trang lạ, tên miền mua vội, không có thông tin pháp lý, thì trang đó chỉ có giá trị như một tờ rơi.
Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Thông tư 02/2024/TT-BKHCN về quản lý truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hoá, có hiệu lực từ giữa năm 2024. Văn bản này đặt ra các nguyên tắc cho hệ thống truy xuất và việc kết nối với Cổng thông tin truy xuất nguồn gốc quốc gia. Nhưng không phải mã QR nào trên thị trường cũng thuộc một hệ thống như vậy; nhiều mã chỉ là trang giới thiệu doanh nghiệp.
Đọc trang kết quả: năm chỗ cần nhìn
Địa chỉ trang trên thanh trình duyệt. Trước khi đọc nội dung, nhìn tên miền. Tên miền của một nền tảng truy xuất quen thuộc, của doanh nghiệp có tên trùng với tên trên bao bì, hay của cổng nhà nước có đuôi gov.vn thì có cơ sở. Tên miền dài, lạ, chứa chuỗi số ngẫu nhiên, hoặc chỉ là trang mạng xã hội thì cần dè chừng.
Thông tin có khớp với bao bì cầm trên tay. Tên sản phẩm, khối lượng, tên và địa chỉ đơn vị chịu trách nhiệm trên trang phải trùng với nhãn. Trang ghi "trà Tân Cương 200 g" mà gói trên tay 500 g, hoặc tên công ty khác hẳn, là dấu hiệu mã bị dùng chung hoặc chép từ nơi khác.
Có thông tin theo lô hay chỉ có thông tin chung. Một hệ thống truy xuất thật sự gắn dữ liệu với lô sản xuất: ngày thu hái hoặc ngày chế biến, số lô, ngày đóng gói, hạn sử dụng. Nếu mọi gói, mọi tháng quét ra cùng một trang giới thiệu, đó là mã quảng bá, không phải mã truy xuất.
Có chủ thể chịu trách nhiệm ở từng khâu. Trang tốt cho biết ai trồng hoặc nuôi, ai chế biến, ai đóng gói, ai phân phối, kèm địa chỉ. Chỉ có ảnh đẹp và lời kể mà không có tên cơ sở, mã số doanh nghiệp, địa chỉ cụ thể thì khó kiểm chứng.
Giấy tờ được nhắc đến có tra lại được không. Trang có thể nêu chứng nhận VietGAP, hữu cơ, OCOP hay kết quả kiểm nghiệm. Hãy coi đó là lời khai, rồi tra lại ở nơi cấp. Một ảnh chụp giấy chứng nhận không có số hiệu, không có đơn vị cấp, hoặc đã hết hạn thì không chứng minh được gì cho lô hàng bạn đang cầm.
Dấu hiệu một mã QR đáng ngờ
Những chi tiết sau không tự kết luận hàng giả, nhưng gặp từ hai dấu hiệu trở lên thì nên kiểm tra thêm trước khi mua, nhất là với hàng làm quà giá cao.
- Mã in chung vào bao bì từ nhà in, mọi sản phẩm cùng loại quét ra y hệt nhau, kể cả ngày sản xuất.
- Trang mở ra yêu cầu tải ứng dụng lạ, nhập số điện thoại, hoặc chuyển sang trang bán hàng có khuyến mãi dồn dập.
- Tem QR là tem dán rời đè lên một ô mã khác, hoặc tem có dấu bóc ra dán lại.
- Trang báo "sản phẩm chính hãng" bằng chữ to nhưng không có tên đơn vị, không có địa chỉ, không có số lô.
- Ảnh vùng trồng trên trang là ảnh phong cảnh phổ biến trên mạng, không có chi tiết riêng của cơ sở.
- Quét cùng một tem nhiều lần mà hệ thống không ghi nhận gì, trong khi đơn vị bán quảng cáo là "tem chống giả quét một lần".
Mã QR tĩnh và mã QR định danh từng sản phẩm
Có hai kiểu mã phổ biến. Kiểu thứ nhất là mã tĩnh in cùng bao bì: mọi gói giống nhau, quét ra cùng một trang. Kiểu này rẻ, phù hợp để giới thiệu sản phẩm, nhưng không phân biệt được gói thật với gói in lại, vì kẻ làm giả chỉ cần chụp lại mã là in được hàng nghìn bản.
Kiểu thứ hai là mã định danh riêng cho từng sản phẩm hoặc từng lô, thường in trên tem có số sê-ri. Hệ thống ghi lại mỗi lần quét, nên nếu một mã đã được quét ở nơi khác, nhiều lần, hoặc ở tỉnh khác xa nơi bán, trang kết quả có thể báo bất thường. Kiểu này khó làm giả hơn, nhưng chỉ có tác dụng khi người mua thực sự đọc thông báo đó thay vì lướt qua.
Khi mua quà giá trị như yến sào, sâm, mật ong rừng, rượu đặc sản, nên ưu tiên sản phẩm có mã định danh riêng và có dòng thông tin số lần quét. Với hàng bình dân như gói bánh, túi muối, mã tĩnh là bình thường; quan trọng hơn là nhãn đủ thông tin bắt buộc.
Quy trình kiểm tra nhanh khi đứng ở quầy
Mất khoảng một phút, làm theo thứ tự để không bị trang đẹp dẫn dắt.
- Đọc nhãn trước: tên sản phẩm, đơn vị chịu trách nhiệm, địa chỉ, ngày sản xuất, hạn sử dụng.
- Quét bằng ứng dụng camera mặc định của điện thoại, không cần cài thêm ứng dụng do người bán giới thiệu.
- Trước khi trang tải xong, nhìn tên miền trong ô địa chỉ.
- So tên, khối lượng, đơn vị, số lô trên trang với nhãn.
- Nếu trang nhắc chứng nhận, ghi lại tên chứng nhận và đơn vị cấp để tra sau.
- Thấy không khớp thì hỏi người bán, và giữ hoá đơn nếu vẫn mua.
Có QR không thay được trách nhiệm của người bán
Mã QR là công cụ hỗ trợ, không phải giấy phép. Theo quy định về nhãn hàng hoá, thực phẩm bao gói sẵn phải ghi các thông tin bắt buộc như tên sản phẩm, tên và địa chỉ tổ chức chịu trách nhiệm, xuất xứ, ngày sản xuất, hạn sử dụng, thành phần. Thông tin này phải nằm trên nhãn, đọc được bằng mắt; mã QR chỉ bổ sung, không thay thế.
Nếu sản phẩm có vấn đề, người mua vẫn làm việc với người bán và đơn vị có tên trên nhãn, có hoá đơn hoặc chứng từ mua hàng. Trường hợp nghi hàng giả, bạn có thể phản ánh tới cơ quan quản lý thị trường hoặc cơ quan an toàn thực phẩm ở địa phương. Giữ lại bao bì, ảnh chụp trang kết quả quét và hoá đơn để việc phản ánh có căn cứ.
Câu hỏi thường gặp
Quét QR ra trang đẹp có nghĩa là hàng thật không?
Không. Mã QR ai cũng tạo được. Trang đẹp chỉ chứng minh người làm trang có đầu tư. Cần xem tên miền, đối chiếu thông tin với nhãn và tìm dữ liệu theo lô.
Sản phẩm không có mã QR có phải hàng kém không?
Không nhất thiết. Nhiều cơ sở nhỏ chưa dùng truy xuất điện tử nhưng vẫn ghi nhãn đầy đủ, có công bố sản phẩm. Ngược lại, có mã QR mà nhãn thiếu thông tin bắt buộc mới đáng lo.
Có nên tải ứng dụng người bán giới thiệu để quét không?
Camera mặc định trên điện thoại đã đọc được mã QR. Ứng dụng lạ có thể đòi quyền truy cập không cần thiết. Chỉ cài ứng dụng của nền tảng truy xuất có tên tuổi khi thực sự cần.
Tem quét báo đã được quét nhiều lần thì sao?
Có thể tem bị sao chép, hoặc chính người bán đã quét thử. Hỏi người bán, xem thời điểm và nơi quét nếu trang có ghi. Với hàng giá cao, nên đổi sản phẩm khác.
Phản ánh hàng nghi giả ở đâu?
Bạn có thể phản ánh với cơ quan quản lý thị trường hoặc cơ quan an toàn thực phẩm cấp tỉnh. Nên giữ bao bì, hoá đơn và ảnh chụp trang kết quả quét làm bằng chứng.
