Phần lớn sản vật ở Việt Nam vẫn được bán rời: tôm khô trong thúng ở chợ, mật ong rót từ can, chè khô cân theo lạng, mắm múc từ chum. Ngày càng nhiều được bán qua livestream và nhóm mạng xã hội, giao tận nhà trong túi nilon không nhãn. Không có bao bì thì không có nhãn, không có mã, và cách duy nhất để biết nguồn gốc là hỏi.
Hỏi thế nào để người bán không trả lời cho qua, và để chính câu trả lời giúp bạn nhận ra ai đáng mua? Dưới đây là mười hai câu hỏi chia theo ba nhóm, cùng cách đọc câu trả lời.
Nhóm 1: hàng từ đâu đến
Bốn câu này giúp xác định "một bước trước" của người bán, tức họ nhận hàng từ ai.
- Hàng này anh chị lấy từ đâu, vùng nào? Câu trả lời tốt có địa danh cụ thể tới cấp xã hoặc tên hợp tác xã, không chỉ là "hàng miền Tây" hay "hàng trên núi".
- Tự làm hay lấy lại của người khác? Không có câu trả lời sai; người buôn lại vẫn có thể bán hàng tốt. Điều cần là sự rõ ràng.
- Lô này làm, thu hoạch hay về hàng ngày nào? Với đồ khô, mắm, trà, ngày chế biến quan trọng không kém xuất xứ.
- Có giấy tờ gì đi kèm lô hàng không? Hoá đơn nhập, phiếu giao hàng, giấy chứng nhận cơ sở, kết quả kiểm nghiệm. Người bán hàng lớn thường có.
Nhóm 2: hàng được làm và giữ thế nào
Bốn câu tiếp theo cho biết sản phẩm có được xử lý an toàn hay không.
- Có dùng chất bảo quản, phẩm màu, chất tẩy trắng không? Người bán thật thà thường nói rõ, ví dụ có ướp muối, có phơi nắng hay sấy máy.
- Phơi hay sấy ở đâu? Đồ khô phơi trên mái tôn ven đường bụi bặm khác với sấy trong buồng kín.
- Đã để ở đây bao lâu, giữ ở nhiệt độ nào? Tôm khô, mực khô để ngoài trời nắng nóng nhiều ngày dễ ẩm mốc, xuống màu.
- Mua về nên bảo quản ra sao, dùng trong bao lâu? Người hiểu hàng sẽ trả lời ngay, cụ thể.
Nhóm 3: nếu có vấn đề thì sao
Bốn câu cuối giúp bạn có đường lui.
- Anh chị có cửa hàng, địa chỉ cố định không? Người bán có địa chỉ lâu năm có nhiều thứ để mất nếu bán hàng kém.
- Có xuất hoá đơn hoặc phiếu bán hàng không? Ít nhất là tin nhắn xác nhận đơn hàng ghi rõ tên sản phẩm, khối lượng, giá.
- Hàng lỗi, ẩm, mốc thì đổi trả thế nào? Thoả thuận trước, lưu lại bằng tin nhắn.
- Có bán cho cửa hàng, nhà hàng nào không? Người cung cấp cho khách sỉ ổn định thường có quy trình hơn người chỉ bán lẻ thời vụ.
Đọc câu trả lời: người bán đáng tin nói thế nào
Người bán hiểu hàng thường trả lời cụ thể đến mức thừa: tên xóm, mùa nào hàng ngon, vì sao năm nay ít hàng, cách phân biệt hàng của họ với hàng nơi khác. Họ không ngại khi bạn hỏi kỹ, vì khách hỏi kỹ thường là khách quay lại. Họ cũng hay nói cả điểm yếu của hàng, ví dụ "tôm năm nay nhỏ con hơn", "mật này hơi loãng vì mưa nhiều".
Ngược lại, câu trả lời mơ hồ đi kèm khẳng định tuyệt đối là dấu hiệu cần cảnh giác: "hàng sạch trăm phần trăm", "nhà làm, không có hoá chất", "ăn thử là biết". Không ai kiểm chứng được những câu đó. Nếu người bán gắt gỏng khi bị hỏi, hoặc giục chốt đơn vì "sắp hết hàng", bạn càng có lý do để chậm lại.
Riêng với livestream và nhóm mạng xã hội
Xem tài khoản đã hoạt động bao lâu. Tài khoản mới lập, đổi tên nhiều lần, chỉ có video bán hàng mà không có thông tin về cơ sở là dấu hiệu rủi ro. Tài khoản bán nhiều năm, có địa chỉ cửa hàng, có hình ảnh xưởng thật thì đáng tin hơn.
Yêu cầu ảnh chụp lô hàng thật. Ảnh mẫu đẹp không nói được gì. Hỏi ảnh hoặc video lô hàng sẽ giao, kèm cân, kèm ngày, để biết hàng đúng như mô tả.
Cẩn thận với giá rẻ giờ vàng. Mật ong rừng, yến, sâm, nấm quý bán giá thấp hơn hẳn mặt bằng trong một phiên livestream là kịch bản quen thuộc của hàng pha trộn.
Ưu tiên thanh toán khi nhận hàng có kiểm tra. Nếu được phép mở kiểm hàng trước khi trả tiền, hãy kiểm mùi, màu, độ khô, khối lượng.
Lưu toàn bộ trao đổi. Tin nhắn, ảnh chụp màn hình phần mô tả sản phẩm, video livestream (nếu lưu được) là bằng chứng khi cần khiếu nại.
Kiểm hàng bằng mắt, mũi, tay khi nhận
Tôm khô, mực khô, cá khô. Màu tự nhiên, không đỏ chói hay vàng tươi bất thường; mùi thơm đặc trưng, không hắc, không mùi amoniac. Bóp thử thấy khô ráo, không dính tay, không có đốm trắng xanh của nấm mốc ở kẽ.
Mật ong. Không có mùi chua, không sủi bọt liên tục khi để yên, vì đó là dấu hiệu lên men. Mật kết tinh không phải mật giả; nhiều loại mật thật kết tinh khi trời lạnh.
Mắm, nước mắm bán rời. Mùi mắm đặc trưng, không có mùi lạ như mùi hôi thối, mùi hoá chất. Bề mặt không có váng mốc lạ. Đựng trong can, chai sạch, nắp kín.
Chè, trà khô. Cánh chè khô giòn, bẻ gãy được, không ẩm, không mốc, mùi thơm của chè chứ không phải mùi hương liệu nồng gắt. Nước pha xanh vàng tự nhiên, không ra màu xanh đậm bất thường.
Hạt, nông sản khô. Hạt đều, không lép, không có hạt đổi màu, không có mùi mốc. Loại bỏ ngay hạt có vết mốc xanh vàng; với lạc, ngô, các loại hạt, mốc có thể sinh độc tố aflatoxin không mất khi nấu.
Hàng xách tay và quà người quen gửi
Sản vật người quen mang từ quê lên, từ nước ngoài về không có nhãn, không có chứng từ, nhưng thường được tin vì quan hệ. Rủi ro ở đây ít nằm ở chuyện giả, mà ở chuyện bảo quản và vận chuyển: mắm để trong cốp xe nóng nhiều giờ, thịt gác bếp để trong túi kín bị đổ mồ hôi, rượu ngâm không rõ nguyên liệu.
Với quà kiểu này, hãy hỏi người gửi ngày làm, cách làm và đã giữ thế nào trên đường. Mở ra kiểm mùi, màu ngay khi nhận, đưa vào ngăn mát hoặc ngăn đông nếu cần. Đừng ngại bỏ đi những gì có dấu hiệu hỏng; tình cảm của người gửi không mất đi vì bạn giữ an toàn cho gia đình.
Giữ bằng chứng và phản ánh khi có sự cố
Khi phát hiện hàng không đúng mô tả, hỏng, mốc hoặc nghi gây khó chịu sau khi ăn, việc đầu tiên là ngừng dùng và giữ lại phần còn lại cùng bao bì. Chụp ảnh, quay video hiện trạng, ghi lại ngày mua, nơi mua, người bán. Nếu có người bị ngộ độc, phần thức ăn còn lại là mẫu quan trọng để cơ quan y tế xác định nguyên nhân.
Gửi ngay thông tin cho người bán và yêu cầu giải quyết theo thoả thuận. Với hàng mua trên sàn thương mại điện tử, dùng chức năng khiếu nại của sàn trong thời hạn quy định. Nếu nghi hàng giả, hàng kém chất lượng hoặc có dấu hiệu gây hại cho sức khoẻ, bạn có thể phản ánh tới cơ quan quản lý thị trường, cơ quan an toàn thực phẩm hoặc trạm y tế tại địa phương. Bằng chứng càng rõ, việc xử lý càng nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Hàng bán rời ở chợ có phải ghi nguồn gốc không?
Hàng bán rời không có nhãn như hàng bao gói sẵn, nhưng người bán cần có nguồn gốc rõ ràng khi cơ quan chức năng kiểm tra. Người mua có quyền hỏi.
Người bán không trả lời được nguồn hàng thì có nên mua?
Với hàng ăn trực tiếp hoặc hàng giá cao, nên tránh. Với hàng nấu chín kỹ, giá thấp, mức rủi ro thấp hơn nhưng vẫn nên chọn người bán rõ ràng hơn.
Livestream có hình ảnh xưởng sản xuất là đáng tin?
Hình ảnh xưởng là một dấu hiệu tốt nhưng có thể là ảnh mượn. Kết hợp thêm địa chỉ, thời gian hoạt động của tài khoản và phản hồi của khách thật.
Mua online bị giao hàng mốc thì làm gì?
Chụp ảnh, quay video lúc mở hàng, giữ bao bì và gửi ngay cho người bán. Nếu không được giải quyết, có thể phản ánh lên sàn hoặc cơ quan bảo vệ người tiêu dùng.
Có nên mua hàng không nhãn làm quà biếu?
Nên tránh, vì người nhận không có thông tin hạn dùng, cách bảo quản. Nếu là hàng nhà làm, hãy tự ghi kèm ngày làm và hướng dẫn bảo quản.
