OCOP là gì? Giải thích chương trình Mỗi xã một sản phẩm cho người mua

OCOP là viết tắt của One Commune One Product, tên tiếng Việt là Chương trình mỗi xã một sản phẩm. Đây là chương trình của Chính phủ nhằm giúp các hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và hộ sản xuất ở nông thôn biến sản vật sẵn có của địa phương thành hàng hoá có bao bì, có tiêu chuẩn, bán được ở thị trường lớn hơn cái chợ xã.

Với người mua, OCOP hiện ra dưới dạng một biểu trưng kèm số sao trên bao bì. Cái biểu trưng ấy nói lên một điều cụ thể: sản phẩm đó đã qua một hội đồng đánh giá theo bộ tiêu chí chung và đạt từ một mức điểm nhất định. Nó không nói rằng sản phẩm ngon nhất vùng, cũng không thay thế cho giấy tờ an toàn thực phẩm.

Bài này giải thích chương trình từ gốc: ra đời từ đâu, ai được tham gia, ai chấm điểm, và người mua nên hiểu chữ OCOP đến đâu cho đúng.

Chương trình ra đời từ đâu

Ý tưởng “mỗi làng một sản phẩm” bắt nguồn từ phong trào ở tỉnh Oita của Nhật Bản cuối thập niên 1970, sau đó được Thái Lan và nhiều nước châu Á áp dụng theo cách riêng. Ở Việt Nam, Quảng Ninh là địa phương làm sớm và bài bản, trước khi chương trình được nâng lên cấp quốc gia.

Mốc pháp lý quan trọng là Quyết định 490/QĐ-TTg ngày 7/5/2018 của Thủ tướng phê duyệt Chương trình mỗi xã một sản phẩm giai đoạn 2018–2020. Giai đoạn tiếp theo, 2021–2025, được phê duyệt bằng Quyết định 919/QĐ-TTg năm 2022. Chương trình gắn chặt với xây dựng nông thôn mới, nên cơ quan điều phối ở trung ương nằm trong hệ thống nông thôn mới.

Từ 1/3/2025, sau khi hợp nhất Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn với Bộ Tài nguyên và Môi trường, cơ quan chủ quản ở trung ương là Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Ở tỉnh, đầu mối thường là Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng bộ phận điều phối nông thôn mới của tỉnh.

Ai được mang sản phẩm đi đánh giá

Chủ thể là tổ chức, hộ sản xuất có đăng ký. Theo bộ tiêu chí hiện hành, chủ thể OCOP gồm hợp tác xã, tổ hợp tác, doanh nghiệp nhỏ và vừa, trang trại, hộ sản xuất kinh doanh có đăng ký. Một người làm mứt bán ở nhà mà chưa đăng ký kinh doanh thì chưa đủ tư cách.

Sản phẩm phải gắn với địa phương. Tinh thần của chương trình là khai thác lợi thế vùng: nguyên liệu, nghề truyền thống, cảnh quan. Một cơ sở nhập nguyên liệu từ xa về đóng gói đơn thuần thường khó đạt điểm ở nhóm tiêu chí về tổ chức sản xuất và sức mạnh cộng đồng.

Tự nguyện, không bắt buộc. Không có quy định nào bắt sản vật phải có OCOP mới được bán. Rất nhiều sản phẩm ngon, sạch không tham gia vì cơ sở nhỏ, bán quen khách hoặc chưa đủ hồ sơ. Không có biểu trưng OCOP không có nghĩa là hàng kém.

Không chỉ đồ ăn. Sáu nhóm sản phẩm gồm thực phẩm; đồ uống; dược liệu và sản phẩm từ dược liệu; thủ công mỹ nghệ; sinh vật cảnh; dịch vụ du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và điểm du lịch. Một homestay hay một làng nghề cũng có thể là “sản phẩm OCOP”.

Một sản phẩm đi qua những bước nào

Quy trình chi tiết do bộ tiêu chí và hướng dẫn của từng tỉnh quy định, nhưng khung chung khá giống nhau giữa các địa phương:

1. Đăng ký ý tưởng sản phẩm. Chủ thể nộp phiếu đăng ký với chính quyền cơ sở, nêu sản phẩm định đưa đi đánh giá.
2. Chuẩn bị và hoàn thiện. Chủ thể hoàn thiện bao bì, nhãn, hồ sơ an toàn thực phẩm hoặc hồ sơ chất lượng, câu chuyện sản phẩm; nhiều tỉnh có tư vấn hỗ trợ ở bước này.
3. Nộp hồ sơ đánh giá. Hồ sơ gồm phiếu đăng ký, phương án sản xuất kinh doanh, các giấy tờ pháp lý và chất lượng, kèm mẫu sản phẩm.
4. Hội đồng chấm điểm. Hội đồng cấp tỉnh đánh giá và đề nghị công nhận các hạng ba, bốn sao; sản phẩm tiềm năng năm sao được tỉnh đề xuất lên Bộ Nông nghiệp và Môi trường đánh giá tiếp.
5. Công nhận và cấp giấy chứng nhận. Kết quả được công bố bằng quyết định của Uỷ ban nhân dân tỉnh hoặc của cơ quan trung ương với hạng năm sao. Giấy chứng nhận có thời hạn 36 tháng.
6. Kiểm tra sau công nhận. Sản phẩm vẫn bị giám sát; vi phạm chất lượng, an toàn thực phẩm hoặc sở hữu trí tuệ có thể bị thu hồi chứng nhận.

Vì sao một tỉnh có tới hàng trăm sản phẩm OCOP

Người mua hay ngạc nhiên khi thấy một tỉnh công bố hàng trăm sản phẩm OCOP, trong khi tên chương trình là “mỗi xã một sản phẩm”. Thực tế, tên gọi mang tính khẩu hiệu: một xã có thể có nhiều sản phẩm, và mỗi biến thể đăng ký riêng (chè móc câu, chè nõn tôm của cùng một hợp tác xã) có thể được tính là một sản phẩm riêng.

Điều này có hệ quả trực tiếp cho người mua: chứng nhận OCOP gắn với một sản phẩm cụ thể của một chủ thể cụ thể, với tên thương mại và quy cách đã đăng ký. Cơ sở có chè móc câu đạt bốn sao không có nghĩa là trà túi lọc hay chè vụn của họ cũng có sao.

Số lượng lớn cũng khiến chất lượng giữa các sản phẩm cùng hạng không đồng đều. Hạng sao là kết quả chấm điểm vào thời điểm đánh giá, theo bộ tiêu chí; nó là một tín hiệu tốt, không phải lời bảo đảm vĩnh viễn.

Chương trình mang lại gì cho người làm và người mua

Với người sản xuất. Tham gia OCOP buộc cơ sở chuẩn hoá: có quy trình, có hồ sơ an toàn thực phẩm, có bao bì và nhãn đúng quy định. Sản phẩm đạt sao dễ vào siêu thị, điểm bán OCOP, hội chợ do tỉnh tổ chức và được ưu tiên trong các chương trình xúc tiến thương mại.

Với người mua. Biểu trưng OCOP giúp lọc nhanh những sản phẩm có hồ sơ rõ ràng giữa một quầy đặc sản dày đặc hàng không nhãn mác. Nó đặc biệt có ích khi bạn mua ở nơi lạ, không có người quen giới thiệu.

Với địa phương. Danh sách OCOP của tỉnh là tấm bản đồ sản vật khá đầy đủ: nhìn vào đó biết vùng nào mạnh về chè, vùng nào mạnh về mắm, vùng nào có làng nghề. Đây cũng là nguồn tham khảo tốt khi bạn lên kế hoạch đi chợ quê hay chọn quà.

Giới hạn cần biết. Chương trình không quản lý giá, không bảo đảm nguồn cung ổn định quanh năm, và không kiểm tra từng lô hàng bán ra. Sau khi được công nhận, chất lượng thực tế vẫn phụ thuộc vào sự giữ gìn của chính cơ sở.

Người mua nên hiểu OCOP đến đâu

Giữ được mấy ý sau là đủ để không bị lời quảng cáo dẫn đi quá xa:

• OCOP là chương trình phát triển kinh tế nông thôn có chấm điểm, không phải chứng nhận an toàn thực phẩm hay chứng nhận hữu cơ.
• Hạng sao phản ánh tổng điểm về tổ chức sản xuất, khả năng tiếp thị và chất lượng sản phẩm, không chỉ riêng mùi vị.
• Chứng nhận có thời hạn 36 tháng; biểu trưng trên bao bì in từ lâu có thể đã hết hiệu lực.
• Chứng nhận chỉ áp dụng cho đúng sản phẩm được công nhận, không lan sang mọi mặt hàng của cùng cơ sở.
• OCOP khác chỉ dẫn địa lý: một sản phẩm có thể có cả hai, có một trong hai, hoặc không có cái nào.
• Khi cần chắc chắn, đối chiếu với quyết định công nhận của tỉnh hoặc danh sách do Sở Nông nghiệp và Môi trường công bố.