Trên cùng một hộp đặc sản, bạn có thể gặp tới ba bốn biểu trưng: OCOP kèm số sao, dấu chỉ dẫn địa lý, VietGAP, nhãn hiệu tập thể của hội sản xuất, đôi khi thêm dấu hữu cơ. Người bán hay gộp hết thành một câu “hàng chuẩn, đủ chứng nhận”, nhưng mỗi dấu do một cơ quan khác cấp, chứng nhận một điều khác, và có thời hạn khác nhau.
Hiểu chúng khác nhau thế nào giúp bạn biết mình đang trả tiền cho điều gì: cho vùng đất, cho quy trình trồng, cho tổ chức sản xuất, hay chỉ cho cái tên chung của một hội.
Bảng so sánh nhanh
Thông tin dưới đây tóm tắt theo các văn bản hiện hành; chi tiết có thể khác ở từng sản phẩm, nên khi cần chắc chắn hãy đối chiếu với cơ quan cấp.
| Loại | Chứng nhận điều gì | Ai cấp hoặc công nhận | Thời hạn |
|---|---|---|---|
| OCOP | Sản phẩm đạt bộ tiêu chí của Chương trình mỗi xã một sản phẩm, ở hạng ba đến năm sao | Uỷ ban nhân dân tỉnh (ba, bốn sao); trung ương qua Bộ Nông nghiệp và Môi trường (năm sao) | 36 tháng, sau đó đánh giá lại |
| Chỉ dẫn địa lý | Sản phẩm có nguồn gốc từ một khu vực địa lý, có danh tiếng, chất lượng hoặc đặc tính chủ yếu do điều kiện địa lý quyết định | Cục Sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ cấp văn bằng; Nhà nước là chủ sở hữu | Vô thời hạn, khi điều kiện bảo hộ còn được duy trì |
| Nhãn hiệu tập thể | Hàng hoá do thành viên của một tổ chức tập thể (hội, hợp tác xã) sản xuất | Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng cho tổ chức tập thể | 10 năm, gia hạn được |
| Nhãn hiệu chứng nhận | Hàng hoá đạt các đặc tính do chủ nhãn hiệu đặt ra, như nguồn gốc, chất lượng, cách làm | Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng cho tổ chức có chức năng kiểm soát, chứng nhận | 10 năm, gia hạn được |
| VietGAP | Quá trình trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thuỷ sản theo thực hành nông nghiệp tốt | Tổ chức chứng nhận được chỉ định | Có thời hạn ghi trên giấy, thường vài năm, có giám sát |
| Hữu cơ | Sản xuất theo tiêu chuẩn hữu cơ, hạn chế tối đa hoá chất tổng hợp | Tổ chức chứng nhận theo tiêu chuẩn Việt Nam hoặc quốc tế | Có thời hạn, có đánh giá giám sát |
Ba câu hỏi để không nhầm
Chứng nhận cho cái gì: vùng đất, quy trình hay sản phẩm hoàn chỉnh? Chỉ dẫn địa lý chứng nhận mối liên hệ giữa sản phẩm và vùng đất. VietGAP, hữu cơ chứng nhận quy trình sản xuất. OCOP chấm một sản phẩm hàng hoá hoàn chỉnh, gồm cả tổ chức và tiếp thị. Nhãn hiệu tập thể chỉ cho biết người làm là thành viên của một tổ chức.
Cấp cho ai? OCOP cấp cho từng sản phẩm của từng chủ thể. VietGAP cấp cho cơ sở hoặc vùng sản xuất. Chỉ dẫn địa lý thuộc sở hữu Nhà nước, người sản xuất trong vùng được sử dụng khi đáp ứng điều kiện. Nhãn hiệu tập thể thuộc về tổ chức tập thể, thành viên được dùng theo quy chế.
Còn hiệu lực không? Chỉ dẫn địa lý có hiệu lực vô thời hạn nhưng quyền sử dụng của từng cơ sở có thể bị chấm dứt nếu vi phạm quy chế. OCOP hết hạn sau 36 tháng. VietGAP và hữu cơ có thời hạn và chịu giám sát định kỳ. Biểu trưng trên bao bì không nói được giấy còn hạn hay không.
Ví dụ thực tế: một quả bưởi có thể mang những dấu gì
Lấy bưởi Đoan Hùng (Phú Thọ) làm ví dụ. Tên “Đoan Hùng” cho bưởi là chỉ dẫn địa lý được bảo hộ, gắn với một khu vực địa lý cụ thể được mô tả trong hồ sơ. Một hộ trồng bưởi trong vùng đó, nếu đáp ứng điều kiện của tổ chức quản lý, được dùng chỉ dẫn địa lý cho bưởi của mình.
Hộ ấy có thể đồng thời được chứng nhận VietGAP cho vườn, nếu áp dụng quy trình thực hành nông nghiệp tốt và qua đánh giá của tổ chức chứng nhận. Nếu hộ tham gia hợp tác xã, hợp tác xã đóng hộp, dán nhãn, đưa đi đánh giá OCOP, sản phẩm bưởi hộp của hợp tác xã có thể đạt ba hoặc bốn sao.
Ngược lại, một quả bưởi cùng giống nhưng trồng ngoài vùng chỉ dẫn địa lý thì không được mang tên đó, dù vẫn có thể đạt VietGAP hay OCOP với tên sản phẩm khác. Ba loại dấu này độc lập với nhau, có thể có đủ, có một phần, hoặc không có cái nào.
Lời quảng cáo hay gây nhầm lẫn
Những câu sau gặp nhiều trên mạng và ở quầy đặc sản. Mỗi câu đều trộn hai khái niệm khác nhau:
- “Sản phẩm OCOP được bảo hộ chỉ dẫn địa lý”: hai việc riêng biệt; có OCOP không suy ra có chỉ dẫn địa lý và ngược lại.
- “Đạt chuẩn OCOP nên là hàng hữu cơ”: OCOP không chứng nhận canh tác hữu cơ.
- “Có nhãn hiệu tập thể nên chất lượng được nhà nước bảo đảm”: nhãn hiệu tập thể chủ yếu xác định thành viên; chất lượng do quy chế của tổ chức và chính người làm.
- “VietGAP là tiêu chuẩn an toàn cho thành phẩm”: VietGAP chứng nhận quá trình sản xuất ban đầu, không thay cho hồ sơ an toàn thực phẩm của sản phẩm đóng gói.
- “Hàng vùng chỉ dẫn địa lý nên OCOP năm sao”: hạng sao do hội đồng OCOP chấm, không tự động có nhờ vùng trồng.
Tra cứu từng loại ở đâu
OCOP. Quyết định công nhận của Uỷ ban nhân dân tỉnh, danh sách do Sở Nông nghiệp và Môi trường hoặc bộ phận điều phối nông thôn mới công bố; hạng năm sao xem danh sách của cơ quan trung ương.
Chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận. Cơ sở dữ liệu sở hữu công nghiệp của Cục Sở hữu trí tuệ cho phép tra văn bằng đã cấp; tổ chức quản lý chỉ dẫn địa lý ở địa phương nắm danh sách cơ sở được sử dụng.
VietGAP, hữu cơ. Giấy chứng nhận ghi tên tổ chức chứng nhận, mã số và thời hạn; có thể hỏi trực tiếp tổ chức chứng nhận để xác minh giấy còn hiệu lực hay đã bị đình chỉ.
Nên ưu tiên dấu nào khi mua?
Không có dấu nào “mạnh nhất” cho mọi mục đích. Nếu bạn muốn đúng hương vị của một vùng, ví dụ nước mắm Phú Quốc hay cà phê Buôn Ma Thuột, chỉ dẫn địa lý là thông tin quan trọng nhất. Nếu quan tâm dư lượng thuốc trên rau quả, VietGAP hay hữu cơ nói nhiều hơn. Nếu cần một nhà cung cấp chuyên nghiệp, có hồ sơ, có bao bì, có khả năng giao số lượng, OCOP là tín hiệu hữu ích.
Trong mọi trường hợp, nhãn hàng hoá đầy đủ vẫn là nền tảng: tên cơ sở, địa chỉ, ngày sản xuất, hạn dùng, thành phần. Biểu trưng chỉ có giá trị khi nằm trên một nhãn đầy đủ và kiểm chứng được.
Câu hỏi thường gặp
Một sản phẩm có thể vừa có OCOP vừa có chỉ dẫn địa lý không?
Có, và khá phổ biến với sản vật nổi tiếng như chè, bưởi, nước mắm. Chỉ dẫn địa lý gắn với vùng sản xuất, còn OCOP gắn với sản phẩm hoàn chỉnh của một chủ thể. Hai chứng nhận do hai hệ thống khác nhau cấp và quản lý.
Nhãn hiệu tập thể có phải chỉ dẫn địa lý không?
Không. Nhãn hiệu tập thể thuộc về một tổ chức tập thể và có thời hạn mười năm, gia hạn được. Chỉ dẫn địa lý thuộc sở hữu Nhà nước, gắn với điều kiện địa lý và có hiệu lực vô thời hạn khi điều kiện bảo hộ còn được duy trì.
VietGAP có bắt buộc để đạt OCOP không?
Không bắt buộc với mọi sản phẩm, nhưng việc áp dụng hệ thống quản lý chất lượng như VietGAP, HACCP hay hữu cơ được cộng điểm trong phần chất lượng sản phẩm, có ý nghĩa nhiều hơn ở hạng bốn và năm sao.
Làm sao biết một sản phẩm có chỉ dẫn địa lý thật?
Đối chiếu tên sản phẩm với danh sách chỉ dẫn địa lý do Cục Sở hữu trí tuệ cấp, rồi kiểm tra người bán có được tổ chức quản lý chỉ dẫn địa lý cho phép sử dụng không, thường thể hiện qua tem hoặc mã truy xuất của địa phương.
Dấu nào có thời hạn ngắn nhất?
Trong các loại hay gặp, OCOP có thời hạn rõ ràng là 36 tháng. VietGAP, hữu cơ có thời hạn ghi trên giấy và giám sát định kỳ. Nhãn hiệu có hiệu lực mười năm, gia hạn được. Chỉ dẫn địa lý có hiệu lực vô thời hạn.
