Câu hỏi hay gặp nhất về OCOP không phải là “mấy sao” mà là “có an toàn không”. Câu trả lời ngắn: một sản phẩm thực phẩm muốn được công nhận OCOP phải có hồ sơ an toàn thực phẩm theo quy định, nên về giấy tờ, nó đạt mức tối thiểu mà nhiều mặt hàng chợ quê chưa đạt. Nhưng OCOP không phải là cơ chế kiểm tra từng lô hàng bán ra, và cũng không phải chứng nhận hữu cơ hay chứng nhận không dư lượng.
Hiểu đúng ranh giới này giúp bạn tận dụng được OCOP như một bộ lọc, mà không giao hết niềm tin cho một biểu trưng. Dưới đây là những gì chứng nhận OCOP thực sự xem xét, những gì nằm ngoài phạm vi của nó, và vài thói quen nhỏ giúp mua đặc sản an toàn hơn.
Những gì hội đồng OCOP thực sự xem xét về chất lượng
Hồ sơ pháp lý về an toàn thực phẩm. Với thực phẩm, chủ thể phải có giấy tờ phù hợp với quy mô và loại sản phẩm, như giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm hoặc cam kết theo quy định, hồ sơ tự công bố sản phẩm hoặc đăng ký bản công bố với nhóm sản phẩm phải đăng ký.
Công bố chất lượng và kiểm nghiệm. Phần chất lượng sản phẩm trong bộ tiêu chí xét việc công bố chất lượng, các chỉ tiêu cảm quan, dinh dưỡng, và hệ thống bảo đảm chất lượng. Kết quả kiểm nghiệm là một phần của hồ sơ.
Hệ thống quản lý chất lượng. Sản phẩm có áp dụng các hệ thống như VietGAP, HACCP, ISO 22000 hay chứng nhận hữu cơ được cộng điểm, nhất là ở hạng cao. Đây là chỗ hạng sao có liên hệ gián tiếp với độ an toàn.
Hướng dẫn sử dụng và bảo quản. Nhãn phải hướng dẫn đủ để người dùng bảo quản đúng, một yếu tố quan trọng với đồ khô, mắm, mứt, đồ uống.
Những gì nằm ngoài phạm vi của OCOP
Từng lô hàng sau khi công nhận. Hội đồng chấm trên hồ sơ và mẫu tại thời điểm đánh giá. Lô hàng bạn mua sáu tháng sau được làm từ nguyên liệu vụ khác, có thể bởi người khác trong cơ sở. Việc giữ chất lượng phụ thuộc vào chủ thể và vào hoạt động hậu kiểm của cơ quan quản lý.
Canh tác hữu cơ hay không dùng hoá chất. OCOP không phải chứng nhận hữu cơ. Một sản phẩm OCOP vẫn có thể dùng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật trong giới hạn cho phép, hay phụ gia được phép. Muốn biết sản phẩm có hữu cơ không, xem chứng nhận hữu cơ riêng.
Khâu bảo quản ở điểm bán. Mứt, mắm, chả, đồ khô bày ngoài nắng nóng ở quầy du lịch có thể xuống cấp dù xuất xưởng rất tốt. Chứng nhận không theo được sản phẩm tới tận quầy.
Độ phù hợp với người dùng. Mật ong không dùng cho trẻ dưới một tuổi; rượu, đồ uống có cồn không dành cho người lái xe, phụ nữ mang thai; đồ ngâm muối, mắm nhiều muối cần cân nhắc với người cần ăn nhạt. OCOP không thay cho việc đọc cảnh báo trên nhãn.
So nhanh: OCOP và các loại giấy tờ hay đi cùng
Các loại giấy tờ dưới đây thường bị gộp chung trong lời quảng cáo. Thực ra mỗi thứ trả lời một câu hỏi khác nhau:
| Giấy tờ | Trả lời câu hỏi | Do ai cấp hoặc thực hiện |
|---|---|---|
| Chứng nhận OCOP | Sản phẩm có đạt bộ tiêu chí của chương trình, ở hạng nào | Uỷ ban nhân dân tỉnh hoặc cơ quan trung ương |
| Hồ sơ tự công bố sản phẩm | Cơ sở cam kết sản phẩm đạt các chỉ tiêu an toàn đã công bố | Cơ sở tự công bố theo quy định |
| Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm | Nơi sản xuất có đáp ứng điều kiện vệ sinh, an toàn không | Cơ quan quản lý an toàn thực phẩm theo phân cấp |
| Phiếu kết quả kiểm nghiệm | Mẫu gửi đi có đạt các chỉ tiêu được kiểm không | Phòng thử nghiệm |
| Chứng nhận VietGAP, hữu cơ | Quy trình trồng trọt, chăn nuôi có theo tiêu chuẩn không | Tổ chức chứng nhận được chỉ định |
Phiếu kiểm nghiệm: đọc đúng để không bị “lấy le”
Nhiều người bán đưa ra phiếu kết quả kiểm nghiệm như một bằng chứng sản phẩm sạch. Phiếu này có giá trị, nhưng cần đọc ba điểm. Thứ nhất, mẫu kiểm là mẫu nào, ngày nào: phiếu ghi tên mẫu và ngày nhận mẫu; phiếu từ nhiều năm trước nói rất ít về lô hàng hôm nay.
Thứ hai, kiểm những chỉ tiêu gì. Một phiếu chỉ kiểm độ ẩm và vi sinh không cho biết gì về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hay kim loại nặng. Với chè, trái cây sấy, người mua quan tâm dư lượng; với mắm, quan tâm histamin và vi sinh; với rượu, quan tâm methanol.
Thứ ba, phiếu kiểm nghiệm thường ghi rõ kết quả chỉ có giá trị với mẫu thử. Nó không phải chứng nhận cho cả sản phẩm, càng không phải cho mọi lô. Phiếu kiểm nghiệm định kỳ, gần đây và có chỉ tiêu phù hợp với loại sản phẩm mới là tín hiệu tốt.
Nhóm sản phẩm nào cần cẩn thận hơn dù có sao
Mắm và đồ lên men. Mắm tôm, mắm tép, mắm cá, nem chua, dưa cà là sản phẩm lên men, chất lượng phụ thuộc nhiều vào nhiệt độ bảo quản sau khi xuất xưởng. Hộp phồng, có bọt khí bất thường, mùi chua gắt khác thường thì không dùng.
Đồ sấy dẻo và mứt ướt. Độ ẩm cao hơn đồ sấy giòn nên dễ mốc nếu bao bì hở. Mứt có hạn ngắn hơn bạn nghĩ, nhất là mứt ít đường làm theo khẩu vị mới.
Giò, chả, lạp xưởng, thịt khô. Cần chuỗi lạnh hoặc bảo quản đúng cách; mua ở quầy không có tủ mát là rủi ro, kể cả với sản phẩm có biểu trưng.
Rượu ngâm, rượu thuốc. Ngoài nồng độ cồn, nguyên liệu ngâm cũng cần rõ nguồn gốc; tránh rượu ngâm động vật hoang dã, vừa vi phạm pháp luật vừa khó kiểm soát an toàn.
Thói quen nhỏ để mua đặc sản có sao an toàn hơn
OCOP là bộ lọc đầu tiên. Những việc sau bổ sung cho nó, áp dụng được với cả hàng có và không có sao:
- Ưu tiên hàng sản xuất gần đây, còn ít nhất một nửa hạn dùng khi mua làm quà.
- Với mắm, chả, giò, nem chua, đồ sấy dẻo: chọn nơi bảo quản đúng nhiệt độ ghi trên nhãn.
- Không mua hàng phồng nắp, rỉ nước, đổi màu, có mùi lạ dù bao bì đẹp và có biểu trưng.
- Với rượu: chỉ mua rượu có nhãn đầy đủ, nơi sản xuất rõ ràng, không mua rượu rót can không nhãn; uống có chừng mực và không lái xe sau khi uống.
- Giữ hoá đơn hoặc tin nhắn đặt hàng để có căn cứ khi cần phản ánh.
- Khi có dấu hiệu ngộ độc sau khi ăn, giữ lại phần sản phẩm còn thừa và bao bì, đến cơ sở y tế và báo cơ quan y tế địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Sản phẩm OCOP có được kiểm tra định kỳ không?
Bộ tiêu chí mới quy định việc kiểm tra, giám sát sau công nhận, và sản phẩm vi phạm chất lượng hay an toàn thực phẩm có thể bị thu hồi chứng nhận. Tuy nhiên đây không phải kiểm tra từng lô; tần suất phụ thuộc kế hoạch của từng địa phương.
OCOP 5 sao có phải là thực phẩm hữu cơ không?
Không. Hạng năm sao nghĩa là sản phẩm đạt điểm cao theo bộ tiêu chí OCOP. Sản phẩm chỉ được gọi là hữu cơ khi có chứng nhận hữu cơ do tổ chức chứng nhận cấp theo tiêu chuẩn tương ứng.
Hàng chợ quê không có OCOP có kém an toàn hơn không?
Không thể kết luận như vậy. Nhiều hộ làm sạch, làm kỹ nhưng không tham gia chương trình. Điểm khác là hàng không có hồ sơ thì bạn phải dựa vào hiểu biết, người quen và cách bảo quản, thay vì giấy tờ.
Rượu có biểu trưng OCOP có cần lo methanol không?
Rượu OCOP phải có hồ sơ chất lượng và an toàn thực phẩm, rủi ro thấp hơn rượu trôi nổi không nhãn. Dù vậy vẫn nên mua đúng nơi, kiểm tra nhãn, uống có chừng mực, và tuyệt đối không lái xe sau khi uống.
Có nên yêu cầu người bán đưa phiếu kiểm nghiệm không?
Với đơn hàng lớn hoặc quà doanh nghiệp, nên hỏi. Xem phiếu có gần đây không, chỉ tiêu kiểm có phù hợp loại sản phẩm không, và tên mẫu có trùng sản phẩm bạn mua không. Với mua lẻ, hồ sơ OCOP và nhãn đầy đủ thường đã đủ.
