Sáu nhóm sản phẩm OCOP: không chỉ đồ ăn, còn thủ công, dược liệu và du lịch

Nghe “sản phẩm OCOP”, phần lớn người mua nghĩ ngay tới mật ong, chè, nước mắm, mứt. Nhưng chương trình chia sản phẩm thành sáu nhóm, trong đó có cả đồ thủ công, cây cảnh, cá cảnh và dịch vụ du lịch. Một chiếc giỏ mây, một chậu lan, một tour trải nghiệm ở bản làng cũng có thể là sản phẩm OCOP có sao.

Theo bộ tiêu chí ban hành năm 2026, sáu nhóm gồm: thực phẩm; đồ uống; dược liệu và sản phẩm từ dược liệu; thủ công mỹ nghệ; sinh vật cảnh; dịch vụ du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và điểm du lịch. Mỗi nhóm được chia nhỏ hơn trong phụ lục của văn bản, với những tiêu chí chấm khác nhau.

Với người mua, biết sản phẩm thuộc nhóm nào giúp hỏi đúng câu: đồ ăn thì hỏi hạn dùng, dược liệu thì hỏi nguồn gốc dược liệu, thủ công thì hỏi chất liệu, du lịch thì hỏi an toàn và quy mô.

Nhóm thực phẩm: đông nhất và đa dạng nhất

Gồm những gì. Nông sản tươi như trái cây, rau, gạo; sản phẩm sơ chế như gạo đóng túi, hạt điều rang; sản phẩm chế biến như mắm, chả, giò, lạp xưởng, mứt, bánh kẹo; gia vị như tiêu, hồi, quế, muối ớt.

Kiểm tra gì. Ngày sản xuất, hạn sử dụng, cách bảo quản, thành phần và phụ gia. Với hàng tươi như trái cây, biểu trưng OCOP thường gắn với sản phẩm đóng hộp hoặc thùng có nhãn; quả bán lẻ không bao bì khó xác định có thuộc sản phẩm được công nhận hay không.

Lưu ý mùa vụ. Trái cây OCOP chỉ có vào mùa; quả mang biểu trưng xuất hiện trái vụ với số lượng lớn là điều nên hỏi lại.

Nhóm đồ uống: chè, cà phê, rượu, nước ép

Gồm những gì. Chè xanh, chè shan, trà thảo mộc, cà phê, ca cao, nước ép, siro, rượu thủ công và các đồ uống có cồn khác.

Kiểm tra gì. Với chè, cà phê: độ kín bao bì, ngày rang hoặc ngày sao, thành phần có phụ gia tạo hương không. Với rượu: nhãn đầy đủ, nồng độ cồn, nơi sản xuất được cấp phép.

Uống có trách nhiệm. Rượu dù có sao vẫn là đồ uống có cồn. Không biếu cho người lái xe hay người đang dùng thuốc, nhắc người nhận uống có chừng mực.

Nhóm dược liệu và sản phẩm từ dược liệu

Gồm những gì. Dược liệu khô như sâm, đinh lăng, giảo cổ lam; sản phẩm từ dược liệu như trà túi lọc thảo dược, cao, tinh dầu, mỹ phẩm từ thảo mộc.

Kiểm tra gì. Đây là nhóm dễ bị quảng cáo quá đà. Sản phẩm OCOP từ dược liệu vẫn chỉ là thực phẩm, thực phẩm bổ sung, mỹ phẩm hay sản phẩm khác theo đúng hồ sơ đăng ký; nó không phải thuốc chữa bệnh trừ khi được cấp phép là thuốc. Lời quảng cáo chữa khỏi bệnh là dấu hiệu nên dừng mua.

Dược liệu quý hiếm. Với sản phẩm như sâm Ngọc Linh, việc xác minh nguồn gốc rất quan trọng vì giá trị cao và hàng nhái nhiều. Hỏi giấy tờ nguồn gốc, mã truy xuất do địa phương quản lý.

Nhóm thủ công mỹ nghệ: hỏi về chất liệu và cách làm

Thủ công mỹ nghệ là nhóm hợp làm quà lưu niệm, không lo hạn dùng. Nhóm này gồm đồ mây tre đan, gốm, dệt thổ cẩm, đồ gỗ, sơn mài, đồ thêu, đồ trang trí. Những điểm nên hỏi:

• Chất liệu chính là gì, có xử lý chống mốc, chống mọt không, xử lý bằng gì.
• Phần nào làm thủ công, phần nào làm máy; điều này không làm giảm giá trị, nhưng giúp hiểu vì sao giá chênh lệch.
• Đồ gốm dùng đựng thức ăn: hỏi men có an toàn cho thực phẩm không.
• Thổ cẩm: màu nhuộm tự nhiên hay hoá học, có phai màu khi giặt không.
• Đồ gỗ, mây mang ra nước ngoài: một số nước kiểm dịch thực vật chặt với đồ gỗ, mây tre chưa qua xử lý.

Mua làm quà: nhóm nào hợp với ai

Quà mang đi xa, đi máy bay. Ưu tiên đồ khô đóng gói kín như chè, cà phê, hạt, đồ thủ công nhỏ gọn. Chất lỏng như mắm, mật ong, rượu vướng quy định hành lý và dễ đổ vỡ.

Quà biếu người lớn tuổi. Chè, gạo đặc sản, đồ thủ công dùng được trong nhà hợp hơn rượu hay đồ nhiều đường, muối.

Quà cho người nước ngoài. Đồ thủ công mỹ nghệ ít rủi ro kiểm dịch hơn thực phẩm và không lo hạn dùng; nếu tặng thực phẩm, chọn hàng có nhãn tiếng Anh hoặc kèm phần dịch thành phần.

Quà trải nghiệm. Một chuyến lưu trú ở điểm du lịch cộng đồng có sao OCOP là món quà khác lạ cho gia đình trẻ, nhưng nên hỏi kỹ lịch trống và điều kiện huỷ trước khi đặt.

Nhóm sinh vật cảnh: cây, hoa, cá cảnh

Nhóm sinh vật cảnh gồm hoa, cây cảnh, bonsai, cá cảnh, chim cảnh và các sản phẩm tương tự. Đây là nhóm ít được người mua để ý là có OCOP, nhưng một số địa phương có làng hoa, làng cây cảnh lâu đời đã đưa sản phẩm đi đánh giá.

Với cây và hoa, sản phẩm OCOP thường là giống, chậu cây đã được chuẩn hoá về kích thước, cách đóng gói, hướng dẫn chăm sóc. Câu hỏi nên đặt ra là cây đã thuần với khí hậu nơi bạn ở chưa, cần chăm sóc thế nào, và có được vận chuyển xa không. Mang cây sống qua biên giới gần như luôn cần giấy kiểm dịch thực vật.

Với cá cảnh, chim cảnh, cần lưu ý thêm quy định về động vật hoang dã: loài thuộc danh mục bảo vệ không được mua bán tự do, dù được giới thiệu là “nuôi nhân tạo”.

Nhóm du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và điểm du lịch

Đây là nhóm khác biệt nhất vì sản phẩm là một trải nghiệm chứ không phải món hàng mang về. Một homestay ở bản, một tour làm chè, một điểm du lịch làng nghề có thể được đánh giá theo bộ tiêu chí riêng cho dịch vụ du lịch. Riêng nhóm này, chủ thể có thể là hiệp hội, ban quản lý du lịch hoặc tổ chức tương đương, không chỉ hợp tác xã hay doanh nghiệp.

Khi chọn một điểm du lịch có sao OCOP, hãy hỏi những điều thực tế: đón bao nhiêu khách mỗi lượt, có hướng dẫn viên người địa phương không, an toàn với trẻ em và người già ra sao, chỗ nghỉ có vệ sinh khép kín không. Hạng sao cho biết điểm đến đã được tổ chức bài bản, nhưng mức tiện nghi vẫn khác nhau nhiều giữa vùng núi và vùng ven đô.

Một điểm cộng của nhóm này là tiền chi tiêu đến trực tiếp cộng đồng địa phương nhiều hơn so với tour đại trà, vì tiêu chí chấm điểm coi trọng sự tham gia của người dân.