Không ít người chỉ biết món sản vật của mình không gửi được khi bưu cục trả lại kiện hàng, hoặc tệ hơn, khi hàng bị giữ ở hải quan nước ngoài. Danh mục cấm gửi không nằm ở một chỗ duy nhất: nó đến từ luật bưu chính, quy định hàng nguy hiểm trong vận tải hàng không, pháp luật về bảo tồn động thực vật, quy định kiểm dịch và luật của nước nhận hàng.
Cách dễ hiểu nhất là chia sản vật thành ba nhóm: cấm tuyệt đối, hàng nguy hiểm bị hạn chế theo cách vận chuyển, và hàng được gửi nhưng cần điều kiện. Biết món của mình thuộc nhóm nào thì biết phải hỏi ai, chuẩn bị giấy gì.
Nhóm một: cấm gửi trong mọi trường hợp
Sản phẩm từ động vật, thực vật hoang dã bị cấm buôn bán. Mật gấu, sừng tê giác, ngà voi, vảy tê tê, cao hổ, cùng các sản phẩm từ loài nguy cấp, quý, hiếm thuộc danh mục bảo vệ là hàng không được mua bán, vận chuyển. Gửi qua bưu chính hay chuyển phát đều vi phạm, người gửi chịu trách nhiệm trước pháp luật.
Chất ma tuý và tiền chất. Một số dược liệu, hạt và cây có chứa chất bị kiểm soát. Ví dụ dễ hiểu nhất là cây và quả thuốc phiện. Đừng gửi những thứ mà mình không rõ thành phần, nhất là thảo dược mua ở vùng biên.
Hàng mà luật bưu chính liệt vào danh mục cấm. Luật Bưu chính và các văn bản hướng dẫn liệt kê nhóm vật phẩm cấm gửi, như vũ khí, chất nổ, chất phóng xạ, vật phẩm gây nguy hại. Phần lớn không liên quan sản vật, nhưng cần nhớ rằng bưu cục có quyền mở kiểm tra và từ chối.
Hàng nước nhận cấm nhập. Một món hợp pháp ở Việt Nam vẫn có thể bị cấm nhập ở nước nhận, ví dụ một số sản phẩm thịt từ vùng có dịch bệnh động vật. Với gửi quốc tế, danh mục cấm của nước đến cũng quan trọng như của Việt Nam.
Nhóm hai: hàng nguy hiểm, bị chặn theo đường vận chuyển
Hàng nguy hiểm không phải hàng phạm pháp mà là hàng có thể gây cháy, nổ, ăn mòn hay rò khí trong quá trình vận chuyển. Với sản vật, có ba trường hợp hay gặp: rượu mạnh, đá khô dùng để giữ lạnh, và các bình, chai có áp suất như bình xịt hay chai nước có ga lớn.
Rượu trên 70 độ bị coi là chất lỏng dễ cháy, không được gửi qua đường hàng không. Rượu từ 24 đến 70 độ được hành khách mang theo với giới hạn, nhưng khi gửi bưu chính, chuyển phát quốc tế thì phần lớn hãng chuyển phát và bưu chính các nước không nhận, hoặc chỉ nhận với hợp đồng riêng cho doanh nghiệp. Lý do đơn giản: kiện hàng đi chung với hàng ngàn kiện khác trong khoang máy bay, không ai giám sát như với hành lý cá nhân.
Đá khô thăng hoa thành khí CO2, trong khoang kín có thể gây nguy hiểm, nên vận chuyển hàng không bằng đá khô phải khai báo và theo giới hạn. Gửi hải sản đông lạnh bằng đá khô vì vậy không giống bỏ đá vào thùng xốp rồi mang ra bưu cục. Nếu cần giữ lạnh, hãy hỏi dịch vụ chuyển phát có sản phẩm hàng lạnh riêng.
Với vận chuyển đường bộ trong nước như xe khách, xe tải, ràng buộc về hàng nguy hiểm thường lỏng hơn, nhưng nhà xe và đơn vị vận tải vẫn có quyền từ chối can rượu lớn, bình gas hay hàng rò rỉ.
Nhóm ba: được gửi nhưng cần điều kiện
Phần lớn sản vật hay gửi nằm ở nhóm này. Chúng hợp pháp, nhưng phải đóng gói đúng, có giấy tờ hoặc chỉ gửi được qua một số kênh.
| Sản vật | Điều kiện hay gặp | Hỏi ai |
|---|---|---|
| Hạt giống, cây giống, củ giống | Kiểm dịch thực vật; nhiều nước cấm hạt giống gửi qua bưu chính | Cơ quan kiểm dịch thực vật, nước nhận |
| Thịt khô, lạp xưởng, chà bông, yến | Kiểm dịch động vật; nhiều nước cấm hoặc hạn chế | Cơ quan thú y, nước nhận |
| Trái cây tươi | Kiểm dịch, chỉ một số loại được nước nhận cấp phép | Cơ quan kiểm dịch thực vật |
| Nước mắm, mắm các loại | Đóng gói chống rò; một số hãng không nhận đi máy bay | Đơn vị chuyển phát |
| Thực phẩm chức năng, dược liệu | Có thể cần giấy phép nhập khẩu ở nước nhận | Cơ quan quản lý dược, thực phẩm nước nhận |
| Hàng đông lạnh | Dịch vụ chuỗi lạnh riêng, giới hạn thời gian | Đơn vị chuyển phát có hàng lạnh |
Những trường hợp dễ vướng mà người gửi ít nghĩ tới
Không phải món nào nghe nguy hiểm mới bị chặn. Một số sản vật quen thuộc vướng vì những lý do ít người đoán.
- Rượu ngâm động vật: dù chỉ một bình nhỏ, loài ngâm bên trong có thể thuộc danh mục CITES.
- Gạo, đậu, hạt sen, hạt điều còn vỏ: có thể bị coi là hạt có khả năng nảy mầm, nước nhận kiểm dịch như hạt giống.
- Mật ong: một số nước hạn chế nhập mật ong và sản phẩm ong vì lo ngại bệnh trên đàn ong.
- Tổ yến thô chưa làm sạch: nhiều nước chỉ cho nhập yến đã qua chế biến và có giấy chứng nhận.
- Trà, cà phê, gia vị trộn lẫn lá, hạt nguyên: nguyên liệu thực vật chưa xử lý dễ bị giữ để kiểm tra.
- Hộp quà Tết có cả rượu, lạp xưởng, mứt: một món vướng là cả kiện bị giữ hoặc trả lại.
Cách tự tra một món sản vật trước khi gửi
Mất mười lăm phút tra trước rẻ hơn nhiều so với một kiện hàng bị trả về hay bị tiêu huỷ.
- Xác định chính xác món sản vật: tên, thành phần, đã chế biến hay còn tươi sống, có thành phần động vật không.
- Đọc danh mục hàng cấm gửi, hàng gửi có điều kiện trên trang của đơn vị bưu chính hoặc chuyển phát định dùng.
- Nếu gửi quốc tế, tra quy định nhập khẩu thực phẩm cá nhân của nước nhận, thường trên trang cơ quan nông nghiệp hoặc hải quan nước đó.
- Với hạt giống, cây giống, sản phẩm động vật, hỏi thêm cơ quan kiểm dịch thực vật hoặc thú y về giấy chứng nhận cần có.
- Khai báo đúng tên hàng trên phiếu gửi; ghi chung chung kiểu quà tặng, thực phẩm dễ khiến hàng bị giữ để kiểm tra.
- Tách riêng món có rủi ro ra một kiện khác để nếu bị giữ không kéo theo cả hộp quà.
Gửi trong nước khác gửi quốc tế ở chỗ nào
Gửi sản vật trong nước, người gửi chủ yếu chỉ đối mặt với danh mục cấm của luật bưu chính, quy định riêng của đơn vị vận chuyển và các quy định về động vật hoang dã. Hàng thực phẩm thông thường như mắm, khô, bánh, trái cây gần như không phải làm thủ tục kiểm dịch khi đi giữa các tỉnh, trừ vật liệu nhân giống, động vật sống hoặc khi có dịch được công bố ở vùng gửi.
Gửi quốc tế thì có thêm ba lớp: kiểm soát hàng nguy hiểm trên máy bay, thủ tục hải quan xuất khẩu của Việt Nam và toàn bộ quy định nhập khẩu của nước nhận, gồm hải quan, kiểm dịch, an toàn thực phẩm. Lớp cuối cùng thường khắt khe nhất và là nơi phần lớn kiện sản vật bị giữ.
Vì thế cùng một hộp lạp xưởng, gửi từ Cần Thơ ra Hà Nội có thể chỉ cần đóng gói cẩn thận, còn gửi sang một nước đang phòng dịch tả lợn châu Phi thì gần như chắc chắn không qua cửa.
Khi bị từ chối gửi, nên làm gì
Nếu bưu cục hay đơn vị chuyển phát từ chối một món, hãy hỏi rõ lý do và căn cứ: món đó bị cấm hẳn, chỉ không nhận cho đường bay, hay cần thêm giấy tờ. Ba trường hợp có cách xử lý khác nhau: bỏ hẳn, đổi sang đường bộ, hoặc đi làm giấy. Đừng tìm cách đổi tên hàng để gửi lại ở bưu cục khác.
Câu hỏi thường gặp
Bưu điện có quyền mở kiện hàng của mình để kiểm tra không?
Có. Theo quy định bưu chính, nhân viên có quyền yêu cầu mở để kiểm tra nội dung khi nhận gửi, và có quyền từ chối vật phẩm thuộc danh mục cấm hoặc không đáp ứng điều kiện.
Gửi rượu trong nước bằng chuyển phát nhanh có được không?
Nhiều đơn vị nhận rượu đóng chai kín, có nhãn khi đi đường bộ, nhưng thường không nhận cho đường bay. Mỗi đơn vị có quy định riêng, hãy hỏi trước khi đóng hàng.
Hàng bị hải quan nước ngoài giữ thì xử lý thế nào?
Tuỳ nước, hàng có thể bị tiêu huỷ, trả về người gửi hoặc yêu cầu người nhận bổ sung giấy tờ, nộp phí. Người gửi thường phải chịu chi phí trả hàng và khó đòi bồi thường nếu món đó thuộc diện cấm nhập.
Khai tên hàng chung chung có giúp hàng đi trót lọt không?
Không nên. Khai sai hoặc mập mờ có thể khiến hàng bị giữ lâu hơn, bị phạt, và mất quyền khiếu nại với đơn vị vận chuyển. Khai đúng tên và thành phần là cách an toàn nhất.
Làm sao biết một loài động vật có thuộc danh mục CITES không?
Có thể tra trên trang của Cơ quan quản lý CITES Việt Nam hoặc cơ sở dữ liệu CITES quốc tế theo tên khoa học của loài. Không chắc thì đừng gửi sản phẩm từ loài đó.
