Mỗi mùa thu hoạch, các vùng trái cây lại nghe tin xe hàng ùn ở cửa khẩu phía Bắc, giá sầu riêng, thanh long lên xuống theo tình hình biên giới. Hai chữ tiểu ngạch và chính ngạch xuất hiện liên tục trên báo, nhưng nhiều nhà vườn chỉ hiểu lờ mờ rằng chính ngạch thì tốt hơn.
Phần dưới đây giải thích hai hình thức ở mức dễ hiểu, không đi vào thủ tục chi tiết của từng thị trường. Mục tiêu là để hộ trồng, hợp tác xã biết vì sao thương lái bắt đầu đòi mã số vùng trồng, nhật ký canh tác, và mình cần chuẩn bị gì để không bị loại khỏi cuộc chơi. Quy định cụ thể thay đổi theo thời gian và theo từng mặt hàng, nên luôn đối chiếu với cơ quan chuyên ngành và hiệp hội ngành hàng.
Hai hình thức nhìn nhanh
Cách phân biệt dưới đây là giản lược để dễ hình dung; trên thực tế ranh giới giữa các hình thức còn nhiều chi tiết pháp lý.
| Tiêu chí | Tiểu ngạch | Chính ngạch |
|---|---|---|
| Bản chất | Mua bán qua biên giới theo cơ chế thương mại biên giới, của cư dân, thương nhân vùng biên | Mua bán theo hợp đồng thương mại quốc tế giữa thương nhân hai nước |
| Cửa khẩu | Thường qua cửa khẩu phụ, lối mở, chợ biên giới | Qua cửa khẩu quốc tế, cửa khẩu chính, cảng biển, sân bay |
| Giấy tờ | Đơn giản hơn, phụ thuộc chính sách vùng biên từng thời kỳ | Hợp đồng, hoá đơn, tờ khai hải quan, kiểm dịch, chứng nhận xuất xứ theo yêu cầu |
| Yêu cầu chất lượng | Lỏng hơn, nhưng có thể bị siết đột ngột | Theo tiêu chuẩn nước nhập, thường kèm truy xuất nguồn gốc |
| Rủi ro | Dễ ùn tắc, bị dừng khi nước bạn đổi chính sách, giá bị ép | Ổn định hơn, chi phí tuân thủ ban đầu cao hơn |
Vì sao nông sản đang chuyển dần sang chính ngạch
Trong nhiều năm, một phần lớn trái cây Việt sang thị trường phía Bắc đi theo đường biên mậu, gọn và nhanh. Nhưng hình thức này phụ thuộc rất nhiều vào chính sách của bên nhập ở từng thời điểm. Khi nước nhập siết kiểm soát an toàn thực phẩm, kiểm dịch, hoặc ưu tiên nhập qua cửa khẩu chính, hàng đi tiểu ngạch có thể bị dừng đột ngột, xe chờ hàng tuần, trái cây hỏng tại chỗ.
Chính ngạch đòi hỏi nhiều thủ tục hơn nhưng có luật chơi rõ: mặt hàng nào được nhập, tiêu chuẩn gì, kiểm tra ra sao. Nhiều thị trường, trong đó có Trung Quốc, đã yêu cầu nông sản nhập khẩu phải có vùng trồng và cơ sở đóng gói được đăng ký, mỗi lô có giấy chứng nhận kiểm dịch. Từng loại trái cây được nhập chính ngạch thường dựa trên một nghị định thư hoặc thoả thuận kiểm dịch giữa hai nước.
Sầu riêng là ví dụ dễ thấy: sau khi hai bên ký nghị định thư năm 2022, sầu riêng tươi của Việt Nam bắt đầu được xuất chính ngạch sang Trung Quốc và nhanh chóng trở thành mặt hàng xuất khẩu lớn. Đi kèm là yêu cầu chặt về mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và dư lượng, và đã có những đợt nước nhập tăng kiểm tra, trả hàng khi phát hiện vi phạm.
Nghị định thư, mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói nghĩa là gì
Nghị định thư. Là văn bản giữa cơ quan có thẩm quyền của hai nước, quy định một loại nông sản cụ thể được xuất sang với điều kiện kiểm dịch, an toàn thực phẩm, đóng gói, ghi nhãn nào. Không có nghị định thư hoặc thoả thuận tương đương, mặt hàng đó thường chưa thể đi chính ngạch theo dạng tươi.
Mã số vùng trồng. Là mã định danh cho một vùng sản xuất đáp ứng yêu cầu của nước nhập, được cơ quan bảo vệ thực vật cấp và thông báo cho nước nhập. Vùng trồng phải ghi chép quá trình canh tác, dùng thuốc bảo vệ thực vật đúng quy định, giám sát sinh vật gây hại.
Mã số cơ sở đóng gói. Là mã cho nơi sơ chế, phân loại, đóng gói hàng xuất khẩu. Cơ sở phải đáp ứng điều kiện vệ sinh, có khả năng truy xuất từng lô về vùng trồng đã được cấp mã.
Hai mã đi cùng nhau. Lô hàng chính ngạch thường phải chứng minh được trái từ vùng trồng có mã, qua cơ sở đóng gói có mã. Thiếu một trong hai, lô hàng có thể bị từ chối thông quan ở nước nhập.
Nhà vườn nhỏ đứng ở đâu trong chuỗi này
Một hộ có vài sào vườn khó tự đứng ra xin mã số vùng trồng, vì nhiều thị trường yêu cầu diện tích tối thiểu và hệ thống ghi chép, giám sát. Cách phổ biến là liên kết: nhiều hộ cùng tham gia một vùng trồng do hợp tác xã hoặc doanh nghiệp đứng ra đăng ký, theo một quy trình canh tác chung.
Tham gia vùng trồng có mã nghĩa là chấp nhận kỷ luật: ghi nhật ký phun thuốc, bón phân; chỉ dùng thuốc trong danh mục được phép và đúng thời gian cách ly; chịu kiểm tra định kỳ. Đổi lại, hàng có cửa vào thị trường ổn định hơn, ít bị thương lái ép giá theo kiểu chỉ có một đầu ra.
Cần cảnh giác với hiện tượng mượn mã, bán mã: hàng từ vườn không thuộc vùng trồng được dán mã của vùng khác. Khi nước nhập phát hiện, họ có thể tạm dừng hoặc thu hồi mã của cả vùng, kéo theo thiệt hại cho mọi hộ trung thực trong đó.
Những hiểu lầm hay gặp
Vài quan niệm sai có thể khiến nhà vườn đặt cược sai vào mùa vụ.
- Chính ngạch nghĩa là giá luôn cao hơn: giá vẫn theo cung cầu; chính ngạch chủ yếu giúp đầu ra ổn định hơn.
- Có mã số vùng trồng là được xuất mọi thị trường: mã cấp theo yêu cầu của từng thị trường cụ thể.
- Cấp mã rồi thì dùng mãi: mã có thể bị tạm dừng, thu hồi nếu vi phạm dư lượng, sinh vật gây hại.
- Tiểu ngạch là bất hợp pháp: thương mại biên giới là hình thức hợp pháp, chỉ là kém ổn định và đang bị thu hẹp ở nhiều mặt hàng.
- Hộ nhỏ không liên quan: thương lái gom hàng cho chính ngạch sẽ ưu tiên vườn nằm trong vùng có mã.
Chuẩn bị gì nếu hợp tác xã muốn đi đường chính ngạch
Việc đầu tiên là xác định thị trường mục tiêu và mặt hàng đã được mở cửa chính ngạch hay chưa. Thông tin này có trên trang của cơ quan bảo vệ thực vật, Bộ Công Thương và các hiệp hội ngành hàng. Không có nghị định thư hoặc thoả thuận cho mặt hàng ở dạng tươi thì có thể phải tính đường chế biến như sấy, đông lạnh, nước ép.
Tiếp theo là chuẩn hoá vùng trồng: thống nhất giống, quy trình canh tác, nhật ký ghi chép, quản lý thuốc bảo vệ thực vật. Nhiều hợp tác xã đi qua bước áp dụng VietGAP hoặc GlobalGAP trước, vì nền ghi chép và kiểm soát của các chứng nhận này giúp đáp ứng yêu cầu vùng trồng dễ hơn.
Sau đó là tìm đối tác: cơ sở đóng gói có mã, doanh nghiệp xuất khẩu có kinh nghiệm thị trường. Hợp đồng liên kết nên ghi rõ tiêu chuẩn chất lượng, cách xử lý khi lô hàng bị trả về, và ai chịu chi phí kiểm nghiệm.
Theo dõi thông tin ở đâu
Danh sách mặt hàng được mở cửa, mã số vùng trồng còn hiệu lực và cảnh báo vi phạm từ nước nhập thường được cơ quan bảo vệ thực vật, Bộ Công Thương và các hiệp hội ngành hàng thông báo. Hợp tác xã nên cử người theo dõi định kỳ, vì một cảnh báo dư lượng có thể ảnh hưởng cả vùng chỉ sau vài tuần.
Câu hỏi thường gặp
Hộ trồng sầu riêng muốn bán chính ngạch thì bắt đầu từ đâu?
Hỏi cơ quan trồng trọt và bảo vệ thực vật ở địa phương xem vùng mình đã có mã số vùng trồng chưa, hợp tác xã hay doanh nghiệp nào đang quản lý. Tham gia vùng có sẵn thường dễ hơn tự đăng ký mới.
Ai cấp mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu?
Hồ sơ thường nộp qua cơ quan chuyên ngành cấp tỉnh, sau đó cơ quan bảo vệ thực vật ở trung ương thẩm định và thông báo cho nước nhập. Quy trình cụ thể nên hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường nơi mình ở.
Xuất chính ngạch có cần doanh nghiệp không?
Người đứng tên xuất khẩu thường là doanh nghiệp hoặc hợp tác xã có tư cách pháp nhân. Hộ nông dân thường tham gia qua liên kết bán hàng cho đơn vị xuất khẩu.
Tiểu ngạch có còn dùng được không?
Thương mại biên giới vẫn tồn tại theo quy định của hai bên, nhưng nhiều mặt hàng đã chuyển trọng tâm sang chính ngạch. Tình hình thay đổi theo thời kỳ, nên theo dõi thông báo của cơ quan quản lý và hiệp hội ngành hàng.
Vì sao có lô hàng chính ngạch vẫn bị trả về?
Lý do thường gặp là dư lượng thuốc bảo vệ thực vật vượt mức, phát hiện sinh vật gây hại, giấy tờ không khớp, hoặc mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói không hợp lệ.
