In một logo lên bao bì tốn vài nghìn đồng; có được chứng nhận thật thì tốn nhiều tháng chuẩn bị, nhiều khoản chi và phải duy trì hằng năm. Khoảng chênh ấy khiến không ít sản phẩm mang logo mà không có chứng nhận, hoặc có chứng nhận nhưng cho một thứ khác hẳn với thứ đang bán.
Danh sách dưới đây áp dụng cho hầu hết các loại chứng nhận hay gặp trên sản vật: VietGAP, GlobalG.A.P., hữu cơ, HACCP, ISO 22000, cũng như các dấu bền vững và tôn giáo như Rainforest Alliance, Fairtrade, Halal.
Tám điểm kiểm tra
Không cần làm đủ cả tám mới quyết định mua, nhưng càng nhiều điểm rõ ràng thì càng đáng tin:
- Chứng nhận theo tiêu chuẩn nào? Một logo chung chung như "sản phẩm sạch", "đạt chuẩn" không gắn với tiêu chuẩn nào thì không phải chứng nhận.
- Tổ chức nào cấp? Chứng nhận thật luôn có tên tổ chức chứng nhận. Hỏi người bán tên đơn vị; nếu họ ngập ngừng hoặc nói "nhà nước cấp" chung chung với VietGAP, hữu cơ, HACCP thì cần tìm hiểu thêm.
- Tổ chức đó có được chỉ định hoặc công nhận không? Với VietGAP và hữu cơ theo TCVN, tổ chức chứng nhận phải được cơ quan có thẩm quyền chỉ định. Với chứng nhận quốc tế, tổ chức phải được chủ sở hữu tiêu chuẩn hoặc tổ chức công nhận phê duyệt.
- Ai là người được chứng nhận? Tên trên giấy phải khớp với tên cơ sở sản xuất trên bao bì, hoặc có quan hệ rõ ràng như thành viên hợp tác xã được chứng nhận nhóm.
- Phạm vi là gì? Sản phẩm, diện tích, địa điểm nhà máy ghi trong chứng nhận có trùng với sản phẩm đang bán không.
- Còn hiệu lực không? Xem ngày cấp, ngày hết hạn; chứng nhận cũ chụp lại để quảng cáo là chuyện thường gặp.
- Có tra cứu được không? GlobalG.A.P. có mã GGN; FSSC 22000, BRCGS, IFS, Rainforest Alliance, Fairtrade đều có cơ sở dữ liệu hoặc danh bạ công khai; nhiều tổ chức chứng nhận trong nước công bố danh sách khách hàng.
- Logo có dùng đúng không? Logo phải đúng hình, đúng màu, thường đi kèm mã số hoặc tên tổ chức chứng nhận; logo méo, thêm chữ lạ, ghép nhiều logo không liên quan là dấu hiệu đáng ngờ.
Những chiêu hay gặp
Mượn chứng nhận của vùng khác. Một hợp tác xã đạt VietGAP cho 10 ha, nhưng thương lái gom quả của cả xã rồi bán chung dưới danh nghĩa VietGAP.
Chứng nhận đúng, sản phẩm sai. Chứng nhận hữu cơ cho rau ăn lá nhưng logo được in trên cả bao gạo, hũ mật ong của cùng thương hiệu.
Chứng nhận hệ thống trình bày như chứng nhận sản phẩm. ISO 9001 về quản lý chất lượng được quảng cáo như thể sản phẩm "đạt chuẩn quốc tế về an toàn".
"Đang làm hồ sơ" thành "đã đạt". Doanh nghiệp mới ký hợp đồng tư vấn đã in logo lên bao bì.
Giấy chứng nhận tham dự. Giấy chứng nhận tập huấn VietGAP, giấy chứng nhận tham gia hội chợ được chụp ảnh và giới thiệu như chứng nhận sản phẩm.
Kết quả kiểm nghiệm một mẫu. Một phiếu kiểm nghiệm đạt chỉ nói về mẫu được gửi đi vào thời điểm đó, không phải chứng nhận cho mọi lô hàng.
Các dấu bền vững và tôn giáo hay gặp trên sản vật
Ngoài nhóm an toàn thực phẩm, sản vật xuất khẩu như cà phê, trà, ca cao, hạt điều, hải sản còn hay mang các dấu sau:
| Dấu | Nói về điều gì | Không nói về điều gì |
|---|---|---|
| Rainforest Alliance | Nông nghiệp bền vững, bảo vệ rừng, điều kiện lao động | Không phải hữu cơ |
| Fairtrade | Thương mại công bằng, giá sàn và quỹ phát triển cho người sản xuất | Không phải hữu cơ, không trực tiếp nói về an toàn thực phẩm |
| 4C | Chuẩn cơ bản về bền vững cho cà phê | Không phải hữu cơ |
| Halal | Phù hợp luật ăn uống Hồi giáo theo tổ chức chứng nhận Halal | Không phải chứng nhận an toàn thực phẩm hay hữu cơ |
| MSC, ASC | Khai thác hải sản bền vững (MSC) và nuôi trồng có trách nhiệm (ASC) | Không thay thế kiểm dịch, an toàn thực phẩm |
Hỏi người bán thế nào cho khéo
Người sản xuất có chứng nhận thật thường tự hào và sẵn lòng cho xem, vì họ đã bỏ nhiều công sức. Một câu hỏi lịch sự như "anh chị cho em xem giấy chứng nhận được không, em muốn biết tổ chức nào cấp" hiếm khi làm phật lòng người làm thật. Phản ứng né tránh, gắt gỏng hay chỉ gửi một ảnh mờ không đọc được là thông tin đáng giá.
Với hàng mua online, có thể nhắn hỏi trước khi đặt. Ảnh chứng nhận nên đọc được đủ tên cơ sở, tiêu chuẩn, phạm vi, hiệu lực và tên tổ chức chứng nhận; ảnh bị cắt đúng những phần đó là điều cần lưu ý.
Không có chứng nhận có phải là xấu?
Không. Rất nhiều nông hộ, nghệ nhân làm sản vật tốt mà không có chứng nhận nào, vì chi phí và thủ tục vượt quá khả năng. Với họ, niềm tin đến từ quan hệ trực tiếp, sự minh bạch về cách làm và lịch sử bán hàng lâu năm. Một bao gạo của người quen ở quê không VietGAP vẫn có thể tốt hơn một bao gạo in đầy logo mà không ai kiểm chứng.
Điều cần tránh không phải là sản phẩm không có chứng nhận, mà là sản phẩm tuyên bố có chứng nhận mà không có. Trung thực về việc chưa có chứng nhận là một điểm cộng; giả mạo chứng nhận là vi phạm pháp luật và là dấu hiệu không nên tin những điều khác người bán nói.
Tra cứu thực tế theo từng loại chứng nhận
VietGAP, hữu cơ trong nước. Hỏi tên tổ chức chứng nhận, rồi xem trang của tổ chức đó có danh sách khách hàng hay tra cứu mã số không; đối chiếu tên tổ chức với danh sách được cơ quan quản lý chỉ định.
GlobalG.A.P. Xin mã GGN 13 số và tra trên cơ sở dữ liệu công khai của GlobalG.A.P.
Hữu cơ châu Âu. Đọc mã số tổ chức kiểm soát in cạnh logo; EU có hệ thống tra cứu chứng nhận hữu cơ điện tử cho nhà nhập khẩu và nhà sản xuất.
USDA Organic. USDA duy trì cơ sở dữ liệu các cơ sở được chứng nhận hữu cơ, tra theo tên doanh nghiệp.
FSSC 22000, BRCGS, IFS. Mỗi chương trình có danh bạ hoặc cơ sở dữ liệu cho tra theo tên, địa điểm nhà máy.
Rainforest Alliance, Fairtrade. Có công cụ tìm kiếm chủ thể được chứng nhận trên trang của tổ chức; với cà phê, trà, có thể tìm theo tên hợp tác xã hoặc doanh nghiệp.
Với người làm sản vật: dùng logo đúng để khỏi rắc rối
Mỗi hệ thống chứng nhận đều có quy định về cách dùng logo: được in ở đâu, kích thước, màu, phải kèm mã số gì, dùng cho sản phẩm nào. Tổ chức chứng nhận thường yêu cầu duyệt mẫu nhãn trước khi in. In logo cho sản phẩm ngoài phạm vi, hoặc tiếp tục dùng sau khi chứng nhận hết hạn, có thể dẫn tới bị thu hồi chứng nhận và bị xử phạt.
Khi chứng nhận cho một phần sản phẩm, nên tách bao bì rõ ràng giữa dòng được chứng nhận và dòng chưa. Sự rạch ròi này cũng là cách tạo niềm tin lâu dài với khách.
Khi chứng nhận sắp hết hạn, nên lên kế hoạch đánh giá lại sớm và tính trước lượng bao bì in sẵn có logo, tránh tình trạng còn hàng nghìn túi in logo trong khi chứng nhận đã ngừng hiệu lực. Nếu buộc phải dùng nốt bao bì cũ, cách đúng là hỏi tổ chức chứng nhận về quy định chuyển tiếp thay vì cứ thế bán ra.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một tổ chức chứng nhận VietGAP có hợp lệ không?
Tổ chức chứng nhận VietGAP phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền chỉ định. Danh sách thường được công bố trên cổng thông tin của cơ quan chuyên ngành; có thể đối chiếu tên tổ chức với danh sách đó.
Giấy chứng nhận tập huấn VietGAP có phải là chứng nhận VietGAP không?
Không. Giấy tập huấn chỉ chứng minh người đó đã học. Chứng nhận VietGAP do tổ chức chứng nhận cấp sau khi đánh giá thực tế cơ sở sản xuất.
Phiếu kiểm nghiệm đạt có thay được chứng nhận không?
Không. Phiếu kiểm nghiệm chỉ phản ánh một mẫu tại một thời điểm. Chứng nhận đánh giá cả quá trình sản xuất và được giám sát định kỳ.
Halal có nghĩa là sản phẩm an toàn hơn?
Halal xác nhận sản phẩm phù hợp quy định ăn uống Hồi giáo. Nó có yêu cầu về vệ sinh nhưng không thay cho chứng nhận an toàn thực phẩm hay hữu cơ.
Phát hiện sản phẩm dùng logo chứng nhận giả thì báo ở đâu?
Có thể phản ánh với tổ chức chứng nhận có tên bị mạo danh, cơ quan quản lý thị trường hoặc cơ quan an toàn thực phẩm tại địa phương, kèm ảnh sản phẩm và nơi mua.
Một sản phẩm có nhiều logo chứng nhận có đáng tin hơn không?
Không nhất thiết. Nhiều logo chỉ có ý nghĩa khi mỗi logo ứng với một chứng nhận thật, đúng phạm vi và còn hiệu lực. Một logo được kiểm chứng tốt hơn năm logo không ai xác minh.
