Nghi ngộ độc sau khi ăn đặc sản: làm gì trong giờ đầu và báo cho ai

Một chuyến du lịch vùng cao, một bữa liên hoan có đặc sản mang từ quê lên, rồi vài giờ sau cả nhóm đau bụng, nôn, tiêu chảy. Những tình huống như vậy không hiếm, nhất là vào mùa nóng và dịp lễ Tết. Phần lớn ngộ độc thực phẩm nhẹ và tự hết, nhưng một số loại cần được cấp cứu sớm.

Bài này giúp bạn nhận ra dấu hiệu nguy hiểm, biết làm gì trong giờ đầu, giữ lại những gì để cơ quan y tế tìm ra nguyên nhân, và khi nào cần báo cáo. Đây là hướng dẫn chung, không thay cho chỉ định của nhân viên y tế.

Ngộ độc thực phẩm có nhiều dạng

Không phải ngộ độc thực phẩm nào cũng chỉ là đau bụng tiêu chảy. Dạng phổ biến nhất do vi khuẩn, virus từ thức ăn ôi thiu, nấu không chín, để lâu ở nhiệt độ thường, thường biểu hiện ở đường tiêu hoá: buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy, có khi sốt.

Nhưng có những dạng khác nguy hiểm hơn, triệu chứng không nằm ở bụng: ngộ độc methanol từ rượu pha cồn với dấu hiệu nhìn mờ muộn; ngộ độc botulinum từ đồ đóng kín với sụp mi, nuốt khó; ngộ độc độc tố thực vật như ấu tẩu, lá ngón với tê miệng, rối loạn nhịp tim; ngộ độc histamine từ cá kém tươi với đỏ bừng, ngứa. Khi kể với nhân viên y tế, đừng chỉ nói "đau bụng", hãy kể đủ những gì bạn thấy.

Dấu hiệu phải đến cơ sở y tế ngay

Triệu chứng thần kinh. Nhìn mờ, nhìn đôi, sụp mi, nói khó, nuốt khó, tê bì miệng hoặc chân tay, yếu cơ, co giật, lơ mơ.

Khó thở, tim đập bất thường. Thở nhanh, thở rít, đau ngực, tim quá nhanh hoặc quá chậm, choáng ngất.

Mất nước nặng. Nôn liên tục không uống được, tiêu chảy nhiều lần, khát nhiều, môi khô, tiểu ít, mệt lả.

Phân có máu, sốt cao. Có thể là nhiễm khuẩn nặng, cần được khám và điều trị.

Người thuộc nhóm nguy cơ. Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh mạn tính nên được khám sớm dù triệu chứng có vẻ nhẹ.

Nhiều người cùng bị sau một bữa. Đây là dấu hiệu của ngộ độc tập thể, cần thông báo cơ quan y tế để điều tra nguồn và ngăn thêm người bị.

Việc nên làm trong giờ đầu

Những bước dưới đây áp dụng cho trường hợp chưa có dấu hiệu nguy hiểm, hoặc trong lúc chờ đưa đi viện.

1. Ngừng ngay việc ăn uống món nghi ngờ, báo cho những người cùng ăn.
2. Cho người bệnh nghỉ ngơi, nằm nghiêng nếu đang nôn để tránh sặc.
3. Bù nước bằng dung dịch oresol pha đúng hướng dẫn trên gói, uống từng ngụm nhỏ; không có oresol thì dùng nước sôi để nguội, nước cháo loãng có chút muối.
4. Theo dõi số lần nôn, đi ngoài, thân nhiệt, ý thức; ghi lại thời điểm ăn và thời điểm bắt đầu có triệu chứng.
5. Giữ lại phần thức ăn, đồ uống còn thừa, bao bì, chai lọ; cất vào túi sạch, để ngăn mát nếu có thể.
6. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nguy hiểm nào, đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất.

Những điều không nên làm

Một số phản xạ quen thuộc có thể gây hại hoặc che mất triệu chứng.

• Không tự uống thuốc cầm tiêu chảy khi chưa có chỉ định, nhất là khi có sốt hoặc phân có máu; tiêu chảy là cách cơ thể đào thải mầm bệnh.
• Không cố gây nôn bằng cách móc họng ở người lơ mơ, trẻ nhỏ, người đang khó thở.
• Không dùng các bài thuốc dân gian chưa rõ để "giải độc", không cho uống thêm rượu.
• Không pha oresol đặc hơn hướng dẫn, không pha với nước ngọt, nước trái cây.
• Không vứt bỏ thức ăn thừa trước khi biết nguyên nhân.
• Không tự lái xe đến viện khi đang choáng, nhìn mờ.

Vì sao cần giữ mẫu và báo cáo

Phần thức ăn còn lại và bao bì là manh mối quan trọng nhất để cơ quan y tế xác định nguyên nhân: vi khuẩn gì, độc tố gì, từ đâu. Với ngộ độc methanol hay botulinum, biết sớm nguyên nhân có thể quyết định cách điều trị. Với hàng có nhãn, thông tin lô sản xuất giúp truy xuất và thu hồi sản phẩm, ngăn người khác tiếp tục bị.

Khi có nhiều người cùng bị sau một bữa ăn, hoặc nghi ngờ sản phẩm bán rộng rãi gây ngộ độc, hãy báo trạm y tế xã, phường hoặc cơ sở y tế nơi điều trị. Cơ sở y tế có trách nhiệm báo cáo lên cơ quan quản lý an toàn thực phẩm. Ở cấp trung ương, Cục An toàn thực phẩm thuộc Bộ Y tế là cơ quan đầu mối về ngộ độc thực phẩm; ở địa phương có cơ quan chuyên môn về y tế và an toàn thực phẩm cấp tỉnh.

Với sản phẩm mua ở đâu, hãy ghi rõ nơi mua, ngày mua, người bán. Thông tin này giúp cơ quan chức năng kiểm tra đúng nơi, đúng lô.

Phòng ngộ độc khi đi du lịch, ăn đặc sản

Khi đi xa, cơ thể chưa quen với thức ăn, nguồn nước địa phương, và lịch trình dày khiến ăn uống thất thường. Ưu tiên món nấu chín, ăn nóng; hạn chế món sống, tái, gỏi, tiết canh, mắm ăn sống nếu không chắc nơi làm. Uống nước đóng chai hoặc đun sôi.

Cẩn thận với rượu mời ở nơi không rõ, rượu ngâm lá, rễ cây lạ, nấm rừng hái tự nhiên, rau rừng không biết tên. Đây là các nguồn hay gây ngộ độc nặng ở vùng núi. Đặc sản mua mang về như giò, chả, nem, cá khô, mắm cần biết cách bảo quản trên đường; đi xe đường dài nhiều giờ trong thời tiết nóng, đồ tươi nên có thùng giữ lạnh.

Túi nhỏ nên mang theo khi đi xa

Một vài thứ gọn nhẹ giúp bạn xử trí ban đầu tốt hơn khi đi du lịch, công tác ở vùng xa cơ sở y tế.

• Vài gói oresol, kèm cốc có vạch chia để pha đúng lượng nước.
• Nước uống đóng chai đủ dùng trong ngày.
• Nhiệt kế nhỏ để theo dõi sốt.
• Túi zip sạch để giữ mẫu thức ăn nếu cần.
• Ghi chú thông tin cơ sở y tế gần nơi lưu trú, hỏi lễ tân hoặc chủ nhà ngay khi đến.
• Thuốc điều trị bệnh mạn tính của bản thân, nếu có, mang đủ ngày.

Sau khi qua cơn: phục hồi và theo dõi

Với ngộ độc tiêu hoá nhẹ, triệu chứng thường giảm dần trong một đến vài ngày. Giai đoạn này nên ăn đồ mềm, dễ tiêu như cháo, súp, cơm nát, chuối, tiếp tục uống đủ nước; tạm tránh đồ nhiều dầu mỡ, đồ cay, sữa nếu thấy khó tiêu, và tránh rượu bia. Trẻ nhỏ vẫn tiếp tục bú mẹ hoặc ăn theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Hãy quay lại cơ sở y tế nếu triệu chứng không giảm sau hai ba ngày, xuất hiện triệu chứng mới như vàng da, tiểu ít, phù, yếu cơ, nhìn mờ, hoặc người bệnh mệt lả hơn. Một số loại ngộ độc như do mật cá, nấm độc có thể gây tổn thương gan, thận xuất hiện muộn sau vài ngày, dù lúc đầu tưởng đã khỏi.

Cuối cùng, nhìn lại nguồn gốc món đã gây vấn đề: mua ở đâu, bảo quản thế nào, ăn trong điều kiện nào. Rút kinh nghiệm cho lần sau đáng giá hơn mọi lời tự trách.