Rượu ngâm thảo dược và động vật: những thứ không nên tự ngâm

Rượu ngâm là món quà quen thuộc khi đi vùng cao: bình rượu táo mèo, rượu mơ, rượu sim, rượu ba kích, và cả những bình ngâm rắn, tắc kè, ong. Phần lớn rượu ngâm quả là đồ uống bình thường. Nhưng một số loại ngâm thảo dược và động vật lại là nguyên nhân của những vụ ngộ độc nặng, có khi tử vong, ghi nhận nhiều năm liền.

Rủi ro đến từ ba nguồn: bản thân nguyên liệu chứa độc tố, nguyên liệu bị nhầm với cây độc, và rượu nền không rõ nguồn. Bài này điểm qua những thứ không nên tự ngâm, những thứ cần hết sức thận trọng, và cách chọn rượu ngâm làm quà sao cho an toàn hơn.

Những nguyên liệu gây ngộ độc đã được cảnh báo nhiều lần

Củ ấu tẩu. Ấu tẩu là rễ củ của một số loài thuộc chi Aconitum, chứa aconitin, một độc chất tác động lên tim và thần kinh. Củ được dùng trong y học cổ truyền sau khi bào chế đúng cách và trong món cháo ấu tẩu ở vùng Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang). Rượu ngâm ấu tẩu tự làm, hoặc dùng quá liều, đã gây nhiều vụ ngộ độc với biểu hiện tê miệng, tê tay chân, rối loạn nhịp tim.

Lá ngón và các cây dễ nhầm. Lá ngón là một trong những cây độc nhất ở vùng núi phía Bắc. Các vụ ngộ độc thường do nhầm với cây thuốc hay rau rừng khác khi hái. Rượu ngâm "thảo dược rừng" không rõ cây gì, do người không chuyên hái, mang rủi ro này.

Mật cá trắm và các loại mật động vật. Uống mật cá trắm sống hoặc ngâm rượu với hy vọng bổ mắt, chữa bệnh đã gây nhiều ca suy thận, suy gan cấp. Độc tố trong mật cá không bị rượu làm mất tác dụng.

Cóc. Da, gan, trứng của cóc chứa độc tố tác động lên tim. Ngâm rượu hay chế biến không đúng cách có thể gây ngộ độc nguy hiểm, đặc biệt với trẻ em.

Một số loại nấm và rễ cây không rõ tên. Bất cứ nguyên liệu nào mà người ngâm không nói được tên chính xác, nguồn gốc, công dụng đã được kiểm chứng thì không nên ngâm và uống.

Rượu ngâm động vật: rủi ro không chỉ về sức khoẻ

Rượu ngâm rắn, tắc kè, bìm bịp, ong, bò cạp từ lâu được truyền miệng là "bổ". Không có bằng chứng khoa học vững chắc cho những công dụng này. Về an toàn, động vật ngâm có thể mang ký sinh trùng, vi khuẩn nếu không được làm sạch, và nọc độc nếu sơ chế sai. Đã có những trường hợp bị rắn cắn khi mở bình rượu ngâm rắn còn sống, được báo chí trong và ngoài nước đưa tin.

Rủi ro thứ hai là pháp lý. Nhiều loài động vật hoang dã được bảo vệ theo pháp luật Việt Nam và công ước quốc tế về buôn bán động vật hoang dã. Mua bán, vận chuyển, cất giữ sản phẩm từ các loài này có thể vi phạm pháp luật, kể cả khi đã ngâm trong rượu. Mang rượu ngâm động vật ra nước ngoài còn có thể bị hải quan nước đến thu giữ.

Rượu ngâm ong, nhộng ong được bán nhiều ở vùng núi. Người có cơ địa dị ứng với nọc ong có thể phản ứng mạnh. Nếu muốn mua, chọn cơ sở rõ ràng và dùng thử rất ít.

Những loại rượu ngâm phổ biến, rủi ro thấp hơn

Rượu ngâm quả, ngâm củ quen thuộc ít rủi ro độc tố hơn, nhưng vẫn cần rượu nền sạch và cách ngâm đúng.

• Rượu táo mèo, rượu mơ, rượu mận, rượu sim: quả cần rửa sạch, để ráo, bỏ quả dập nát, ngâm trong bình thuỷ tinh sạch.
• Rượu ba kích, rượu đinh lăng, rượu chuối hột: dùng nguyên liệu khô, rõ nguồn, mua ở nơi bán dược liệu có uy tín.
• Rượu gừng, rượu sả: đơn giản, dễ kiểm soát.
• Rượu nếp cẩm, rượu cái hoa vàng: thực chất là sản phẩm lên men, cần giữ vệ sinh trong quá trình ủ.

Nếu vẫn muốn tự ngâm rượu quả

Một vài nguyên tắc cơ bản giúp giảm rủi ro.

1. Dùng rượu nền có nguồn gốc rõ, có nhãn, có độ cồn; không dùng rượu can trôi nổi.
2. Chỉ ngâm nguyên liệu bạn biết chính xác tên và đã được dùng làm thực phẩm phổ biến.
3. Rửa sạch, để thật ráo; loại bỏ quả dập, mốc.
4. Dùng bình thuỷ tinh, sành sứ; tránh bình nhựa không rõ loại khi ngâm rượu lâu.
5. Đậy kín, để nơi mát, tránh ánh nắng; ghi ngày ngâm.
6. Nếu thấy mốc, mùi lạ, đục bất thường, bỏ cả bình.

Dấu hiệu cảnh báo sau khi uống rượu ngâm

Ngộ độc do độc chất thực vật và động vật thường đến nhanh hơn ngộ độc methanol, có khi chỉ vài chục phút đến vài giờ. Những biểu hiện cần lưu ý gồm tê bì quanh miệng, lưỡi, đầu ngón tay; buồn nôn, nôn, đau bụng; tim đập nhanh hoặc chậm bất thường, hồi hộp, choáng; khó thở; yếu cơ, đi lại loạng choạng; với mật cá, có thể tiểu ít, phù sau vài ngày do tổn thương thận.

Gặp các dấu hiệu này, ngừng uống ngay, đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất và mang theo bình rượu hoặc phần nguyên liệu còn lại. Thông tin chính xác về thứ đã ngâm giúp bác sĩ xử trí nhanh hơn rất nhiều. Đừng chờ xem có tự hết không, nhất là khi có triệu chứng tim mạch.

Ai không nên uống rượu ngâm, kể cả loại phổ biến

Người đang điều trị bệnh mạn tính. Một số thảo dược tương tác với thuốc tim mạch, thuốc chống đông, thuốc tiểu đường. Rượu cũng làm thay đổi tác dụng của nhiều loại thuốc.

Phụ nữ mang thai, cho con bú, trẻ em. Không nên dùng bất kỳ loại đồ uống có cồn nào, càng không nên dùng rượu thuốc.

Người có bệnh gan, dạ dày. Rượu ở nồng độ cao kèm hoạt chất thảo dược có thể làm bệnh nặng thêm.

Người lái xe, vận hành máy móc. Rượu ngâm vẫn là rượu, thường có độ cồn cao. Đã uống thì không lái xe.

Mua rượu ngâm làm quà: chọn thế nào

Tại các điểm du lịch vùng cao, bình rượu ngâm to, đẹp, trưng ở cửa hàng có sức hút lớn. Nhưng chính những bình này hay không có nhãn, không ghi rượu nền từ đâu, ngâm gì, từ bao giờ. Hãy hỏi cụ thể từng thành phần trong bình. Nếu người bán không nói được tên cây, hoặc nói những công dụng chữa bệnh thần kỳ, hãy bỏ qua.

Lựa chọn an toàn hơn là rượu ngâm quả đóng chai từ cơ sở sản xuất có giấy phép, có nhãn ghi thành phần, độ cồn, ngày sản xuất. Một số sản phẩm rượu ngâm quả của vùng núi đã được đưa vào chương trình OCOP; bạn có thể tra lại ở cơ quan quản lý chương trình tại địa phương nếu nhãn có in dấu OCOP.

Dù chọn loại nào, hãy nhắc người nhận uống ít, không lái xe sau khi uống. Rượu thuốc không thay được thuốc chữa bệnh; người đang điều trị bệnh nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.

Rượu nền quyết định một nửa độ an toàn

Dù ngâm quả lành tính đến đâu, bình rượu chỉ an toàn bằng rượu nền dùng để ngâm. Nhiều bình rượu ngâm bán ở điểm du lịch dùng rượu trắng mua can giá rẻ, có khi là cồn pha nước, và màu vàng óng của nguyên liệu che đi mọi dấu hiệu. Các nguy cơ của rượu pha cồn công nghiệp, trong đó có methanol, vẫn còn nguyên trong bình rượu ngâm.

Vì vậy, khi hỏi người bán, ngoài chuyện ngâm gì, hãy hỏi rượu nền là rượu gì, nấu ở đâu, bao nhiêu độ. Người bán tự nấu rượu nền thường kể được nguyên liệu, men, cách nấu. Người bán ngập ngừng ở câu hỏi này thì bạn đã có câu trả lời.