Ngộ độc methanol từ rượu: dấu hiệu muộn, cách xử trí và chọn rượu an toàn

Hầu như năm nào cũng có những vụ ngộ độc rượu nhiều người cùng lúc, thường sau một cuộc liên hoan, một đám cưới hay một buổi nhậu dùng rượu mua can không nhãn. Thủ phạm phổ biến là methanol, một loại cồn công nghiệp rẻ tiền bị trộn vào rượu, hoặc rượu pha trực tiếp từ cồn không dùng cho thực phẩm.

Điều nguy hiểm nhất của ngộ độc methanol là nó đến chậm. Người uống có thể thấy bình thường như say rượu thông thường, đi ngủ, rồi mười mấy tiếng sau mới bắt đầu nhìn mờ, khó thở. Lúc đó cơ thể đã bị tổn thương nặng. Hiểu cơ chế và dấu hiệu sớm giúp bạn nhận ra đúng lúc, và hiểu vì sao nguồn gốc của chai rượu quan trọng đến vậy.

Methanol khác ethanol ở đâu

Rượu uống được chứa ethanol. Methanol là một loại cồn khác, dùng trong công nghiệp làm dung môi, nhiên liệu, chất chống đông. Hai chất trông giống nhau, đều trong suốt, mùi gần như không phân biệt được bằng mũi người thường, nên pha lẫn vào nhau rất khó nhận ra.

Bản thân methanol chưa phải chất độc nhất. Khi vào cơ thể, gan chuyển hoá nó thành formaldehyde rồi axit formic. Chính axit formic tích tụ gây toan chuyển hoá, tổn thương dây thần kinh thị giác, não và nhiều cơ quan. Quá trình chuyển hoá cần thời gian, đó là lý do triệu chứng nặng đến muộn.

Trong quá trình lên men và chưng cất rượu truyền thống, một lượng nhỏ methanol có thể hình thành từ pectin của nguyên liệu. Rượu nấu đúng kỹ thuật, có kiểm soát, thường giữ methanol ở mức thấp theo quy chuẩn cho đồ uống có cồn. Các vụ ngộ độc nghiêm trọng hầu hết liên quan đến rượu pha từ cồn công nghiệp, không phải rượu nấu đúng cách.

Dòng thời gian triệu chứng thường gặp

Thời gian có thể thay đổi tuỳ lượng uống, có uống kèm rượu thường hay không và thể trạng. Bảng chỉ mang tính tham khảo để nhận biết, không dùng để tự chẩn đoán.

Dấu hiệu phải đi viện ngay

Nhìn mờ hoặc nhìn thấy đốm sau khi uống rượu. Đây là dấu hiệu gợi ý mạnh nhất. Không chờ xem có đỡ không; đi cấp cứu ngay và nói rõ đã uống rượu gì, mua ở đâu.

Nhiều người cùng uống một loại rượu đều thấy khó chịu. Nếu một người trong nhóm có triệu chứng bất thường, những người cùng uống nên đi khám dù đang thấy bình thường, vì triệu chứng có thể chưa xuất hiện.

Thở nhanh, thở sâu, khó thở. Là biểu hiện của toan chuyển hoá, cần điều trị tại bệnh viện.

Lơ mơ, khó đánh thức, co giật. Gọi cấp cứu, đặt người bệnh nằm nghiêng an toàn nếu nôn, không đổ thêm gì vào miệng.

Những điều không nên làm

Một số thói quen dân gian khi gặp người say nặng có thể làm chậm việc cấp cứu.

• Không để người có dấu hiệu bất thường "ngủ cho hết say" mà không ai theo dõi.
• Không tự cho uống thêm rượu để "giải độc". Việc dùng ethanol trong điều trị chỉ do bác sĩ chỉ định, có theo dõi.
• Không cố móc họng gây nôn ở người lơ mơ, dễ sặc vào phổi.
• Không chờ đến sáng hôm sau mới đi khám khi đã có dấu hiệu nhìn mờ.
• Không vứt bỏ chai, can rượu còn lại; mang theo hoặc giữ lại để cơ quan y tế xét nghiệm.

Chọn rượu đặc sản thế nào cho an toàn

Rượu là một nhóm sản vật quen thuộc của nhiều vùng: rượu ngô vùng cao phía Bắc, rượu cần Tây Nguyên, rượu Bàu Đá ở vùng Bình Định cũ (nay thuộc Gia Lai), rượu Gò Đen ở vùng Long An cũ (nay thuộc Tây Ninh), rượu làng Vân ở vùng Bắc Giang cũ (nay thuộc Bắc Ninh). Tên làng nghề nổi tiếng không có nghĩa mọi chai mang tên đó đều an toàn. Điều quan trọng là cơ sở nấu có rõ ràng hay không.

Rượu bán ra thị trường phải được sản xuất bởi cơ sở có giấy phép theo quy định về kinh doanh rượu do Bộ Công Thương quản lý, và rượu đóng chai cần nhãn có tên cơ sở, địa chỉ, độ cồn, ngày sản xuất. Rượu đóng can nhựa không nhãn, bán theo lít với giá rẻ bất thường, không biết ai nấu, là nhóm rủi ro cao nhất.

Khi mua rượu làm quà, hãy ưu tiên chai có nhãn đầy đủ, mua ở cơ sở có địa chỉ, hoặc tại chính làng nghề từ hộ nấu được nhiều người biết. Giữ lại hoá đơn hoặc thông tin nơi mua. Và nhớ rằng rượu an toàn đến đâu cũng chỉ nên uống ít, không lái xe sau khi uống, không mời người chưa đủ tuổi hoặc phụ nữ mang thai.

Vì sao ngộ độc hay xảy ra theo nhóm và vào dịp cuối năm

Các vụ ngộ độc methanol thường không đơn lẻ. Một can rượu được mua về cho đám cưới, đám giỗ, buổi liên hoan cuối năm, và mọi người cùng uống từ một nguồn. Khi một người có triệu chứng, nhiều người khác cũng đã uống cùng loại. Đó là lý do khuyến cáo y tế luôn nhấn mạnh: phát hiện một ca, cần tìm và đưa đi khám tất cả những người đã uống chung.

Dịp cuối năm, nhu cầu rượu tăng cao, rượu giá rẻ bán theo lít xuất hiện nhiều ở các quán nhỏ, đại lý tạp hoá, chợ quê. Người mua thường tin vào lời giới thiệu "rượu nhà nấu", "rượu quê", trong khi người bán lại cũng chỉ lấy lại của người khác. Chuỗi mua bán không có chứng từ khiến không ai biết rượu thật sự được nấu ở đâu, hay chỉ là cồn pha nước.

Một yếu tố khác là uống nhiều trong một lần. Lượng methanol nạp vào tỉ lệ với lượng rượu uống; cùng một can rượu, người uống ít có thể chỉ mệt, người uống nhiều có thể nguy kịch. Đây thêm một lý do để uống có chừng mực, kể cả với rượu được tin là an toàn.

Với hộ nấu và người bán rượu thủ công

Nếu bạn nấu hoặc bán rượu đặc sản, một vài việc giúp bảo vệ cả khách hàng lẫn uy tín làng nghề.

• Tìm hiểu và làm thủ tục giấy phép sản xuất, kinh doanh rượu theo quy định hiện hành tại cơ quan công thương địa phương.
• Không mua cồn trôi nổi để pha hay "nâng độ" rượu; cồn không dùng cho thực phẩm có thể chứa methanol.
• Ghi chép nguyên liệu, ngày nấu, mẻ nấu; dán nhãn với tên cơ sở, độ cồn, ngày sản xuất.
• Gửi mẫu kiểm nghiệm định kỳ ở đơn vị kiểm nghiệm có năng lực, nhất là trước khi đưa sản phẩm vào kênh quà tặng, OCOP.
• Giữ dụng cụ nấu, thùng chứa sạch; không dùng can nhựa đựng hoá chất cũ để chứa rượu.

Đừng tin vào các mẹo thử rượu

Nhiều mẹo truyền miệng như đốt rượu xem màu lửa, lắc xem bọt tăm, nhỏ lên tay xem bay hơi nhanh hay chậm đều không phân biệt được methanol với ethanol. Hai loại cồn cháy gần giống nhau, bay hơi gần giống nhau. Rượu tăm đẹp vẫn có thể bị pha cồn công nghiệp.

Trên thị trường có bán que thử hoặc bộ kiểm tra nhanh methanol, cho kết quả định tính, có thể giúp sàng lọc nhưng không thay được xét nghiệm tại phòng thí nghiệm. Cách phòng chắc chắn nhất vẫn là không uống rượu không rõ nguồn gốc.